Demografia przebuduje finanse samorządów – więcej najmniejszych gmin, mniej podatników

Prognozy GUS wskazują, że do 2060 r. depopulacja obejmie zdecydowaną większość gmin i miast na prawach powiatu, a skala spadku w kraju wyniesie 17,2%. Zmieni się też "mapa wielkości" samorządów: udział jednostek liczących poniżej 5 tys. mieszkańców wzrośnie z 29,2% (2024 r.) do 46,7% (2060 r.), a pojawią się również samorządy liczące poniżej 1 tys. mieszkańców.

"Procesy demograficzne mają charakter długookresowy i kumulatywny – dlatego powinny być na stałe wpisane w myślenie o rozwoju, inwestycjach i jakości usług publicznych. W świecie, w którym zmienia się liczba i struktura mieszkańców, szczególnego znaczenia nabiera planowanie oparte na danych i decyzje wykraczające poza krótką perspektywę. To podejście buduje odporność wspólnot lokalnych i pozwala lepiej przygotować się na przyszłe potrzeby mieszkańców" – mówi Mirosław Czekaj, prezes zarządu BGK.

Raport zwraca uwagę, że część wydatków bieżących JST trudno szybko dostosować do liczby mieszkańców. Takie nieelastyczne wydatki stanowią średnio 23,8% wydatków bieżących, przy dużym zróżnicowaniu w najmniejszych jednostkach. To właśnie w gminach do 5 tys. mieszkańców obciążenie stałymi wydatkami bieżącymi w przeliczeniu na mieszkańca ma wzrosnąć najsilniej – średnio o 88,1% do 2060 r.

Po stronie dochodowej kluczowe znaczenie mają wpływy powiązane z aktywnością zawodową i wynagrodzeniami mieszkańców. BGK szacuje, że do 2060 r. liczba osób pracujących spadnie w 95,4% gmin, a w skali kraju spadek wyniesie ok. 30% (przy konserwatywnym założeniu utrzymania wskaźników zatrudnienia z 2024 r.). W konsekwencji w 95,6% gmin oczekiwane jest pogorszenie sytuacji dochodowej z tytułu PIT, a w najtrudniejszej sytuacji znajdzie się 26,5% samorządów już dziś ponadprzeciętnie obciążonych nieelastycznymi wydatkami bieżącymi, które w dodatku doświadczą ponadprzeciętnego spadku wpływów z PIT.

Prognozy sugerują, że wzrośnie udział Polaków mieszkających w największych miastach (powyżej 500 tys. mieszkańców) – o 1,5 p.p. Wzrośnie też pula wynagrodzeń przypadająca na te osoby (z 19,1 proc. obecnie do 21,1 proc. w 2060 r.). Wokół części metropolii rosnąć będą gminy obwarzankowe – np. w promieniu do 15 km od Warszawy w 2026 r. prognozowany jest wzrost ludności o 10,2%, podczas gdy sama Warszawa ma zyskać 0,7%.

W raporcie przeanalizowano też wybrane dokumenty strategiczne 103 miast wskazanych w Strategii Rozwoju Polski do 2035 r. Wszystkie analizowane samorządy dostrzegają wyzwania demograficzne, a 95,1% porusza w strategiach co najmniej cztery z pięciu analizowanych wątków. Najczęściej planowane są działania poprawiające jakość życia (poprawa transportu publicznego – 100% strategii; rewitalizacja zasobu mieszkaniowego – 98%), natomiast instrumenty bezpośrednio wspierające dzietność należą do rzadkości (programy medyczne zwiększające dzietność – 9%; opieka w ciąży i okołoporodowa – 7%).

"Ten raport pokazuje demografię jako proces, który równocześnie zmienia skalę wyzwań i ich geografię: inaczej układa się rozmieszczenie mieszkańców, inaczej rozkłada się potencjał pracy i wynagrodzeń, a w konsekwencji inaczej kształtuje się zdolność samorządów do finansowania usług publicznych. Dlatego patrzymy na problem całościowo – łączymy prognozy ludności z analizą dochodów powiązanych z aktywnością zawodową oraz z kosztami, które nie dostosowują się automatycznie do spadku liczby mieszkańców. Uzupełnieniem jest przegląd strategii miast, który pozwala zobaczyć, jak samorządy diagnozują te trendy i jakie typy działań wybierają w praktyce" – mówi Mateusz Walewski, główny ekonomista BGK.

Dane z raportu (wybrane):

• Polska: 37,3 mln mieszkańców w 2025 r.; 30,9 mln w 2060 r. (–17,2%).
• 46,7% samorządów będzie w 2060 r. liczyć <5 tys. mieszkańców; prognozowane 34 JST <1 tys.
• Udział osób w wieku 60/65 lat i więcej wzrośnie z 23,8 proc. w 2025 r. do 35,5 proc. w 2060 r.
• 23,8% wydatków bieżących JST to wydatki bieżące nieelastyczne.
• Nieelastyczne wydatki bieżące per capita w gminach <5 tys.: wzrost średnio o 88,1% do 2060 r.
• Do 2060 r. spadek liczby pracujących: 95,4% gmin; ok. –30% w skali kraju.
• Pogorszenie sytuacji dochodowej z PIT: 95,6% gmin; 26,5% gminy, które już dziś odznaczają się ponadprzeciętnym obciążeniem nieelastycznymi wydatkami bieżącymi i które doświadczą spadku wpływów z podatku dochodowego przekraczającego średni spadek dla całego kraju.