Prezydent zawetował nowelę ustawy o NCBR. "Nauka dla naukowców, nie dla polityków"

- To weto można zawrzeć w jednym zdaniu: nauka dla naukowców, nie dla polityków! - powiedział prezydent Karol Nawrocki w wideo, opublikowanym na stronie prezydent.pl oraz w serwisie X.

Jak uznał, zaproponowana ustawa pozwala rządzącym "swobodnie nominować i usuwać naukowców, badaczy, profesorów i przejmować instytuty naukowe na polityczne zawołanie. To centralizacja, upartyjnienie i zastraszanie środowiska naukowego".

- To jasny sygnał: "jeśli nie jesteś wygodny dla władzy, gdy dowodzisz coś wbrew niej – możesz wylecieć". Tak nie buduje się rozwoju i innowacji. Tak się je niszczy - argumentował prezydent.

- Nauka potrzebuje wolności. Nauka potrzebuje autonomii. Nauka potrzebuje odwagi myślenia – a nie strachu przed tym czy innym ministrem - podkreślił.

Dodał, że nie może podpisać ustawy, która "zamienia badania naukowe w narzędzie politycznej kontroli".

Nowe przepisy wprowadzały zmiany w trybie powoływania organów NCBR, Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej (NAWA), Sieci Badawczej Łukasiewicz (SBŁ) oraz instytutów badawczych. Zmiany dotyczyły m.in. składu organów zarządzających tymi podmiotami. Nowela miała dać resortowi nauki większy wpływ na władze tych instytucji.

Podczas prac nad nowelą w Senacie wiceminister nauki Marek Gzik powiedział, że po dwóch latach, od kiedy przywrócono Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (MNiSW), resort przeanalizował funkcjonowanie podległych mu instytucji. Ocenił, że zmiany uwzględnione w nowelizacji mają na celu usprawnienie działalności i przejęcie przez MNiSW większej odpowiedzialności za ich działanie.

Zawetowana ustawa miała sprawić, że MNiSW zyska większy wpływ na skład kierownictwa i rady NCBR. Nowelizacja zakładała, że dyrektora i zastępców dyrektora NCBR powoływać i odwoływać będzie minister. Obecnie robił to dyrektor NCBR. Maksymalna liczba zastępców dyrektora NCBR miała wzrosnąć z dwóch do trzech.

Zmienić się miał również sposób wyłaniania członków Rady NCBR. Minister miał zyskać możliwość bezpośredniego wyboru połowy członków rady spośród osób reprezentujących środowiska naukowe, gospodarcze i finansowe. Dodatkowo, jeśli zgłoszeni przez środowisko kandydaci na członków rady nie spełnialiby ustawowych warunków, minister miał zyskać możliwość zastąpienia ich swoimi kandydatami. Przepisy zakładały też, że minister zmieni skład Rady NCBR w ciągu 2 miesięcy od wejścia w życie ustawy.

Nowe przepisy stawiały także wymóg lustracyjny jako kryterium dostępu do stanowiska dyrektora instytutu badawczego.

W ustawie o instytutach badawczych przywrócono dla dyrektorów wymóg posiadania co najmniej stopnia naukowego doktora. Wprowadzono również minimalne wymagania dla zastępców dyrektora instytutu badawczego.

Nowela zakładała także możliwość przyznania przez ministra nadzorującego dotacji podmiotowej na dofinansowanie bieżących kosztów działalności instytutu, zwłaszcza dla nowych instytutów (działających nie dłużej niż 3 lata, na okres do 5 lat) oraz dla pozostałych, znajdujących się w trudnej sytuacji finansowej (na okres do 3 lat, na podstawie planu naprawczego).

Ustawa przewidywała też, że Rada Ministrów i MON mogą nałożyć na instytut badawczy dodatkowe zadania z zakresu administracji rządowej lub na potrzeby obronności państwa. W tym drugim przypadku - mogły być to również zadania, które nie są wymienione w statucie instytutu.

W nowelizacji przewidziano również, że dyrektora NAWA będzie powoływał i odwoływał minister nauki, a nie, jak dotąd, premier na wniosek ministra.

W ustawie o Sieci Badawczej Łukasiewicz wprowadzono się zakaz działalności konkurencyjnej dla prezesa, wiceprezesów oraz dyrektorów instytutów sieci.

Ustawa wróci teraz do Sejmu, który może odrzucić prezydenckie weto większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.