Na czym polega kompensata?

Wyobraźmy sobie sytuację, że dwie współpracujące ze sobą firmy doprowadziły do sytuacji, wzajemnego długu wobec siebie. Firma A jest winna firmie B 5000 zł, a firma B jednocześnie jest winna firmie A 3500 zł. W normalnym rozliczeniu pierwsza firma musiałaby zapłacić 5000 zł, a druga 3500 zł. Jeśli jednak skorzystają z kompensaty, to zapłaci tylko ta strona, która jest winna więcej. I to nie całą kwotę, a różnicę między wzajemnymi zobowiązaniami. W naszym przypadku przy zastosowaniu kompensaty wystarczy, że firma A zapłaci firmie B 1500 zł, by wzajemne zobowiązania zostały rozliczone.

Wydaje się, że kompensata, która jest również nazywana potrąceniem, ma prostą konstrukcję. I jest tak w rzeczywistości. Żeby jednak do kompensaty doszło, trzeba spełnić kilka warunków. Po pierwsze, dwie strony muszą być wobec siebie wzajemnie wierzycielami i dłużnikami, a przedmiot rozliczenia musi być ten sam dla obu stron. Najczęściej będą to pieniądze albo inne rzeczy o jednakowej jakości. Po drugie wierzytelności te muszą być wymagalne. Potrącenie ma taki skutek, że umarza się wierzytelność do wysokości tej niższej.

Obliczenie kompensaty jest dość proste. Jeśli wierzytelność liczona jest w pieniądzach, wystarczy, że kwotę niższej wierzytelności odejmiemy od tej o wyższej wartości. Wtedy obie wierzytelności "kasują się" do kwoty niższej wierzytelności, niższa wierzytelność w całości wygasa. Jest uważana za spłaconą. Jeśli odniesiemy to do przykładu z początku materiału, to 3500 zł odejmujemy od 5000 zł. W efekcie firma B ma "wyzerowane zobowiązanie", a firmie A do uregulowania zostanie tylko 1500 zł, jako różnica wzajemnych zobowiązań.

Kompensata (inaczej potrącenie) wierzytelności jest uważana za najprostszą i najefektywniejszą formę rozliczeń wzajemnych zobowiązań. Wszystko dlatego, że rozliczenia są maksymalnie uproszczone, a przez to praktycznie nie ma dodatkowych kosztów transakcji. Jeśli obie strony nie zdecydują się na kompensatę, to każda musiałaby zrobić osobny przelew lub zapłacić należność gotówką. A tak, płacona jest tylko różnica między kwotami.

Potrącenie wierzytelności jest możliwe, gdy sporządzimy oświadczenie o kompensacie. Ważne jest, by dotarło skutecznie do drugiej strony. Znaczy to, że musi się ona z nim zapoznać. Jednocześnie nie jest wymagane, by druga strona zaakceptowała warunki kompensaty.

Nie zawsze można dokonać potrącenia. Zdarza się tak, gdy wierzytelność w swojej specyfice nie może być zajęta w postępowaniu egzekucyjnym (takie wierzytelności to np. zasiłki z pomocy społecznej) albo sama wierzytelność wynika z czynów, które są niedozwolonych. Może to być np. zadośćuczynienie za wypadek.

Kompensata jest dobrym sposobem ograniczenia skali zobowiązań, gdy jeden z kontrahentów ma spore problemy finansowe. Pozwala ograniczyć prawdopodobieństwo sytuacji, gdy musimy zapłacić należność, a sami mamy problem z wyegzekwowaniem wpłaty od dłużnika.

Kompensacie mogą podlegać nie tylko wierzytelności wobec kontrahentów krajowych. Zobowiązania można też rozliczać wzajemnie z zagranicznymi podmiotami. Przy okazji warto podkreślić, że dla nie ma przy okazji znaczenia czy wierzytelności te wyrażone są w walucie polskiej czy obcej. W takiej sytuacji należy jednak poprawnie rozliczyć wartości kursowe. Jeśli różnica kursowa działa na naszą niekorzyść, wtedy zapisujemy ją w kosztach, jeśli jest odwrotnie, stanowi przychód naszej firmy.