Ta decyzja wpłynie na kieszenie milionów Polaków. Tymczasem rząd śpi

Do końca tego roku musimy po raz kolejny uporządkować stawki VAT na towary i usługi. Wynika to z dyrektywy unijnej 2022/542 zmieniającej w zakresie stawek obniżonych dyrektywy 2006/112/WE i (UE) 2020/285. Brzmi skomplikowanie, ale w skrócie chodzi to, że od 1 stycznia 2025 r. państwa członkowskie będą mogły stosować obniżoną stawkę podatku na poziomie co najmniej 5 proc. do maksymalnie 24 pozycji różnych grup produktów. Natomiast tylko dla siedmiu grup towarowych będziemy mogli stosować stawkę 0 proc. VAT.

To rząd wybierze, których grup to będzie dotyczyć. PiS przed wyborami parlamentarnymi w 2019 r. mocno podkreślało "największe obniżki VAT-u w historii", porządkując tzw. matryce VAT-owskie. Rząd Donalda Tuska może zastosować ten sam trick przed wyborami prezydenckimi. Może, bo na razie śpi.

"Obecnie MF nie pracuje nad projektem zmian w ustawie VAT, który miałby dotyczyć określenia nowych grup towarów i usług, które są objęte obniżoną lub zerową stawką VAT" - odpisuje nam na zapytanie o toczące się prace nad zmianami dyrektywy resort finansów.

To o tyle zaskakujące, że wedle dyrektywy unijnej do końca 2024 roku powinien pojawić się nowy projekt zmian w ustawie VAT określający nowe grupy towarów i usług, które są objęte obniżoną lub zerową stawką VAT.

Wojciech Śliż, były dyrektor Departamentu Podatku VAT w Ministerstwie Finansów, obecnie partner kancelarii Kochański & Partners wskazuje, że wśród towarów, które będą mogły skorzystać z zerowej stawki, będą mogły się znaleźć książki, gazety, produkty farmaceutyczne, artykuły dziecięce czy produkty spożywcze, które teraz wróciły do 5-proc. stawki.

- Na pewno niektóre towary i usługi opodatkowane obecnie stawką 5 proc. i 8 proc. "wypadną" z preferencyjnego traktowania, a ich ceny prawdopodobnie wzrosną. Decyzje w tym zakresie podejmować będzie rząd - twierdzi ekspert.

- Czy w związku z tym powróci do stawki 0 proc. na żywność, czy będzie zdecydowany utrzymać kontrowersyjną w świetle przepisów europejskich stawkę 8 proc. dla branży beauty? To z pewnością będzie się wiązać z podjęciem przez MF trudnych decyzji - dodaje Wojciech Śliż.

Na razie jednak nic na ten temat nie wiemy, bo MF niewiele w tym temacie robi. Tymczasem to właśnie podatek VAT odpowiada za największe przychody budżetowe w naszym kraju. I to właśnie z podatkiem VAT rząd ma obecnie największy problem.

Uważamy, że rządowe plany zwiększenia wpływów z VAT o prawie 30 proc. do 316 mld zł w 2024 r. były mało realistyczne już w momencie tworzenia - wskazywali kilka tygodni temu eksperci Santander Bank Polska.

"Od tego czasu nieco obniżyły się prognozy wzrostu PKB i inflacji, co stawia dodatkowy znak zapytania. Szacujemy, że faktyczne dochody z VAT mogą być o 25-30 mld zł niższe niż te założone w budżecie" - przewidywali.

W piątek z kolei minister finansów Andrzej Domański zwrócił uwagę na znów dynamicznie rosnącą lukę VAT. Luka VAT to różnica pomiędzy wpływami z tytułu podatku VAT, które powinny trafić do budżetu państwa przy danych rozmiarach bazy podatkowej i stawkach, a faktycznymi wpływami.

- Luka VAT w 2023 roku znowu istotnie wzrosła - powiedział Domański. Według MF do 15,8 proc., choć w 2021 r. liczyła zaledwie 2,6 proc.

Podkreślana wielokrotnie poprawa ściągalności podatków w przypadku podatku VAT okazuje się nieodporna na kryzysy. Szacunki na 2022 i 2023 rok wskazują na istotny wzrost luki VAT - czytamy w Białej Księdze stanu finansów publicznych, opublikowanej przez rząd w poniedziałek.

"Dzięki takim inicjatywom, jak wprowadzenie obowiązku raportowania przez przedsiębiorstwa w formie Jednolitego Pliku Kontrolnego (JPK), nastąpiło zmniejszenie szarej strefy, a luka osiągnęła swoje minimum w 2021. Według naszych analiz w 2022 luka wzrosła, wracając do poziomów sprzed pandemii, a w 2023 obserwujemy kontynuację trendu wzrostowego aż do poziomu 18 proc." - wyliczają z kolei w swojej publikacji specjaliści PKO BP.

Ich zdaniem planowane działania redukcyjne, takie jak rozbudowa Krajowego Systemu e-Faktur (KSeF), "mogą w perspektywie kolejnych lat ograniczyć skalę koniecznego dostosowania fiskalnego", czyli innymi słowy - redukcję wydatków. Jednak skala powodzenia w tej kwestii jest bardzo niepewna.

No to runął mit Morawieckiego o cudzie vatowskim. Według wyliczeń resortu finansów luka VAT w ciągu dwóch lat cofnęła się do poziomu z początku pierwszej kadencji rządu Prawa i Sprawiedliwości - komentował dane o luce VAT na platformie X dr Sławomir Dudek, prezes Instytutu Finansów Publicznych.

Dodając do problemów z VAT-em brak wpłaty do budżetu państwa 6 mld zł z zysku NBP, które w sierpniu ekipie Mateusza Morawieckiego obiecywał prof. Adam Glapiński, a później, już po wyborach, okazało się, że nic z tego nie będzie, budżetowy problem rządu Tuska nabrzmiewa jeszcze bardziej.

"Na koniec kwietnia Ministerstwo Finansów sfinansowało około 64 proc. tegorocznych potrzeb pożyczkowych. Naszym zdaniem istnieje możliwość, że potrzeby pożyczkowe z planowanych 449 mld zł wzrosną, jeśli dojdzie do rewizji deficytu budżetowego. Niższe tempo ściągalności podatku VAT, brak wpłaty zysku NBP do budżetu (plan zakładał 6 mld zł, a NBP potwierdził stratę w 2023 na poziomie 20,8 mld zł) oraz ewentualne dalsze luzowanie polityki fiskalnej mogłoby zwiększyć deficyt o ok. 30 mld zł wobec zaplanowanego w budżecie poziomu 184 mld zł" - szacują ekonomiści Citi Handlowego.

Te 30 mld zł to blisko 1 proc. PKB. Takie postawienie sprawy wymagałoby znowelizowania budżetu, ale rząd nie chce tego robić, gdyż obawia się weta ze strony Andrzeja Dudy i politycznego grillowania z powodu rozdętych wydatków, szczególnie obronnych.

Ale to nie wszystko. Andrzej Domański również wprost przyznał, że "wyzwaniem" dla finansów naszego kraju są także rosnące koszty obsługi zadłużenia.

Polska jest jednym z państw o najwyższych kosztach obsługi długu w UE i to będzie dla nas wyzwanie. Wydajemy na obsługę długu więcej niż na 800 plus. To problem, który w kolejnych latach będzie się jeszcze pogarszał. Koszty obsługi długu w relacji do PKB będą rosły, choć na szczęście nieznacznie - mówił na spotkaniu z dziennikarzami minister finansów.

W Białej Księdze czytamy, że:

W efekcie, pomimo relatywnie niskiego udziału długu w relacji do PKB na tle pozostałych krajów UE, koszty obsługi długu są wyższe od średniej unijnej. W 2023 r. Polska zajęła 22. miejsce z 27 pod względem wysokości kosztów obsługi długu publicznego. Oznacza to, że w porównaniu z innymi krajami UE nasz dług był jednym z najdroższych pod względem zapłaconych odsetek.

Koszty obsługi zadłużenia sektora instytucji rządowych i samorządowych w Polsce w 2023 r. wyniosły 2,1 proc. PKB. Dla porównania w sąsiednich Czechach było to 1,3 proc. PKB. Najwięcej za swój dług płacą Węgrzy, bo aż 4,7 proc. PKB.

Co więcej, Ministerstw Finansów zwraca uwagę na aspekt, który też poruszaliśmy szeroko w money.pl w zeszłym roku - mianowicie założeń PiS dotyczących wzrostu długu naszego kraju i przyznania się do koniecznych cięć wydatków, którymi Mateusz Morawiecki nie chciał się chwalić przed wyborami.

Jednocześnie Polska, z kraju o relatywnie niskim poziomie długu na tle UE, znalazła się na ścieżce do przekroczenia progu wynoszącego 60 proc. PKB. W prognozach do Strategii zarządzania długiem sektora finansów publicznych w latach 2024-2027 przyjęto założenie o corocznym zacieśnianiu na poziomie jednego punktu procentowego, co oznaczałoby radykalne cięcia wydatków lub zwiększenie podatków na poziomie 40 miliardów złotych rocznie. Bardziej realistyczne założenia wynikają z aktualnie funkcjonującej stabilizującej reguły wydatkowej – przy zacieśnieniu o 0,5 punktu procentowego próg zadłużenia zostałby przekroczony w 2026 r. - czytamy w Białej Księdze.

Co zrobi z tymi ustaleniami nowy rząd? Tego jeszcze do końca nie wiemy.

Damian Szymański, wiceszef i dziennikarz money.pl