Te opóźnienia mogą drogo kosztować. Grożą utratą prawie 5 mld euro z UE 

Kontrolą NIK zostały objęte: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (MNiSW), Polska Akademia Nauk (PAN) i jej osiem instytutów naukowych, w okresie od stycznia 2020 r. do końca czerwca 2025 r.

Jak podkreśliła Najwyższa Izba Kontroli (NIK) w piątkowym komunikacie, "najistotniejszą nieprawidłowością w działaniach kolejnych ministrów nauki było nieopracowanie od 2022 r. możliwego do zaakceptowania przez rząd projektu nowej ustawy o Polskiej Akademii Nauk".

A to oznacza, że MNiSW nie spełniło podstawowego warunku określonego w programie "Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki 2021-2027" (FENG).

Kontrolerzy NIK przypomnieli, że okresie objętym kontrolą MNiSW nie udało się wypracować takiej wersji dokumentu, która zostałaby zaakceptowana przez środowisko naukowe PAN. Nieterminowe wywiązanie się ze zobowiązań wobec Komisji Europejskiej stwarza w ocenie NIK "realne ryzyko utraty ponad 4,9 mld euro przeznaczonych dla Polski w ramach Programu FENG".

NIK sformułowała więc wniosek do Prezesa Rady Ministrów o podjęcie decyzji i działań "zapewniających terminowe zakończenie prac nad projektem ustawy o PAN", by zapobiec wstrzymaniu funduszy europejskich.

Izba wskazała, że po zakończeniu kontroli minister nauki podjął jednak działania, które doprowadziły do sfinalizowania (w I półroczu 2026 r.) procesu konsultacji i opiniowania projektu ustawy o PAN oraz skierowania go (7 września) pod obrady Stałego Komitetu Rady Ministrów.

Kontrolerzy NIK stwierdzili, że w latach 2020-2025 (do 30 czerwca) ministrowie nauki przekazali PAN i jej instytutom ok. 7,5 mld zł. Z tego akademia dostała ok. 600 mln zł (głównie w formie dotacji podmiotowej) i wydała ponad 580 mln zł. Instytuty otrzymały ponad 6,8 mld zł, a wydały prawie 6,6 mld zł.

Zdaniem NIK w ocenianym okresie władze PAN i jej instytuty prawidłowo zarządzały swoim majątkiem. Kontrolerzy NIK wskazali jedynie na niewielkie nieprawidłowości. Wymieniono m.in. brak zwrotu do budżetu niewykorzystanej subwencji (4,8 mln zł), nieterminowy zwrot niewykorzystanej kwoty na utrzymanie aparatury naukowo-badawczej albo brak obowiązkowego ubezpieczenia, w wyniku czego jeden z instytutów po pożarze poniósł straty w wysokości 1,8 mln zł.

Istotne ryzyko nieracjonalnego wykorzystania środków może wynikać z faktu, że w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego nie przeprowadzano analiz dotyczących wykorzystania przez instytuty środków na utrzymanie aparatury, stanowisk badawczych oraz infrastruktury informatycznej – ocenili kontrolerzy.

Według nich PAN racjonalnie zarządzała swoim mieniem – likwidowała m.in. jednostki o zbyt niskim poziomie jakości działalności naukowej. "Redukowano posiadany zasób majątkowy, zbywając w różnej formie (…) jego zbędne lub czasowo niewykorzystywane składniki, zwłaszcza nieruchomości oraz lokale mieszkalne" – poinformowała NIK.

Podczas kontroli zauważono jednak niepełne lub nieterminowe przeprowadzanie okresowych kontroli stanu technicznego nieruchomości, brak lub opóźnienia we wdrażaniu zaleceń pokontrolnych i błędy w prowadzeniu dokumentacji obiektów. A te zaniechania "niosą za sobą poważne ryzyko strat".

NIK skierowała do ministra szkolnictwa wyższego i nauki wniosek o dokonywanie wnikliwych analiz stopnia wykorzystania przez instytuty PAN dotacji podmiotowych na utrzymanie aparatury badawczej oraz uwzględnianie wyników tych analiz przy podejmowaniu decyzji o wysokości kolejnych dotacji. Pozwoli to uniknąć nadmiernego gromadzenia środków przez część jednostek i umożliwi ich zagospodarowanie przez inne.

PAN ma dziś 70 instytutów naukowych, 6 zagranicznych stacji naukowych, 13 pomocniczych jednostek naukowych (m.in. stacje naukowe, archiwa, biblioteki, muzeum) oraz cztery inne jednostki organizacyjne. Współpracuje z 70 instytucjami na czterech kontynentach, ma prawie 10 tys. pracowników, w tym niemal 4,5 tys. naukowych. Nadzór nad nią sprawuje Prezes Rady Ministrów, w kwestii gospodarki finansowej akademia podlega ministrowi nauki i szkolnictwa wyższego.