Bariery na drodze do sukcesu zawodowego, czyli jak poradzić sobie z wykluczeniem

Co to oznacza? Czym jest wykluczenie zawodowe? Definicja wskazuje, że jest ono częścią wykluczenia społecznego, rozumianego jako stan, w którym jednostka lub cała grupa społeczna, która jest częścią wspólnoty, nie może uczestniczyć w pełni w ważnych dziedzinach jej życia. Wykluczenie zawodowe jest jednym z istniejących wymiarów wykluczenia społecznego i odnosi się do wspólnoty tworzonej przez pracowników. Występuje na gruncie rynku pracy. To sytuacja, w której jednostka lub grupa nie może uczestniczyć lub nie jest uznawana za pełnego i równego uczestnika rynku. 

Z badań Instytutu LB Medical prowadzonych przez agencję badawczą SW Research jesienią 2020 roku wynika, że ryzyko wykluczenia zawodowego jest najwyższe w przypadku osób w wieku powyżej 45 lat. Kolejne grupy, które są na nie narażone to:

• osoby z niepełnosprawnością,
• kobiety,
• osoby homoseksualne.

Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności z 2023 roku pokazało, że w Polsce żyje 5,5 mln osób z niepełnosprawnością, najczęściej są to osoby z uszkodzeniem narządów ruchu. Współczynnik aktywności zawodowej niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym wrastał w ostatnich latach i wynosił w 2022 roku około 28 proc. Strategia na rzecz takich osób z 2022 roku zakłada, że do 2030 roku wskaźnik ich zatrudnienia wzrośnie do 40 proc. Wśród najczęściej wymienianych barier na drodze do sukcesu zawodowego osób niepełnosprawnych wymieniane są:

• obawa przed niepełnosprawnością psychiczną i fizyczną zatrudniających i współpracowników,
• brak wiedzy dotyczącej możliwości zatrudnienia osób niepełnosprawnych;
• dostrzeganie stereotypowych problemów przy zatrudnianiu osób z niepełnosprawnością,
• brak odpowiednich stanowisk pracy dla niepełnosprawnych;
• brak technicznych możliwości zatrudnienia pracowników niepełnosprawnych, związanych z istnieniem barier architektonicznych w budynkach zakładu pracy,
• kłopotliwe prawodawstwo i szybko zmieniające się przepisy,
• wygórowane oczekiwania pracodawców względem pracowników z niepełnosprawnościami,
• przekonanie o tym, że niepełnosprawni są pracownikami o niskich kompetencjach zawodowych. 

Raport Hays "Kobiety na rynku pracy 2021" potwierdza, że istnieje wykluczenie zawodowe pań, ale w ostatnich latach zaczyna się to zmieniać. Około 45 proc. kobiet, które wzięły udział w badaniu Hays, potwierdziło, że polski rynek pracy staje się miejscem coraz bardziej dostępnym i przyjaznym dla nich. Co ciekawe, potwierdza to także około 92 proc. mężczyzn. 

Co druga respondentka w prezentowanym badaniu powiedziała, że spotyka na swojej zawodowej drodze pewne bariery. Wśród nich najczęściej wymienia się:

• zakładanie mniejszej dyspozycyjności kobiet przez pracodawców – 48 proc. wskazań,
• kierowanie się przez zatrudniających stereotypami w decyzjach o zatrudnieniu lub awansie – 47 proc.,
• faworyzowanie mężczyzn – 46 proc.,
• brak zaufania do kwalifikacji pań – 39 proc.,
• szklany sufit (niewidzialna bariera) – 35 proc.,
• obawa firmy przed zatrudnieniem kobiety – 34 proc.,
• brak wsparcia przy budowaniu autorytetu – 32 proc.,
• niechęć zarządu i przełożonych do kobiet – 30 proc.,
• brak wsparcia ze strony innych kobiet – 26 proc.,
• trudność przebicia się w branży – 26 proc.

W Polsce występuje wysoki poziom zachowań homofobicznych. Pomimo że Polacy postrzegają siebie jako naród otwarty i tolerancyjny, to osoby o odmiennej orientacji seksualnej są w wysokim stopniu narażone na wykluczenie społeczne, a co za tym idzie – również zawodowe. 

Dla aktywizacji zawodowej w szczególności osób długotrwale bezrobotnych, pozostających bez pracy w związku z istniejącymi barierami w drodze do sukcesu zawodowego, trzeba stworzyć system zachęt, głównie dla przedsiębiorców. Potrzebna jest zmiana myślenia, w szczególności o osobach młodych, kobietach, niepełnosprawnych i homoseksualistach oraz osobach starszych. Te właśnie grupy najczęściej doświadczają zjawiska wykluczenia zawodowego.

Jakie są sposoby przeciwdziałania takim sytuacjom? Wśród nich należy wymienić:

• zachęty finansowe do zatrudniania konkretnych grup osób, np. dopłaty z PFRON do zatrudniania osób niepełnosprawnych,
• dotacje dla utworzenia stanowiska pracy z urzędów,
• dotacje na zatrudnienie osób zagrożonych wykluczeniem zawodowym,
• propagowanie idei tworzenia mocno zróżnicowanych zespołów pracowniczych, które mogą być bardziej kreatywne i efektywne w działaniu,
• organizowanie szkoleń i kursów dla osób zagrożonych wykluczeniem zawodowym,
• realna pomoc przy aktywizacji zawodowej z urzędu pracy, ośrodków pomocy społecznej czy z centrum integracji społecznej. 

To tylko jedne z licznych możliwych form aktywizacji zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem z rynku pracy.