Polska może zapłacić wysoką cenę za odkładanie reform finansów publicznych

Dobre wyniki gospodarcze i stabilność finansów państwa nie zawsze idą w parze. Wzrost PKB może poprawiać bieżącą sytuację przedsiębiorstw i gospodarstw domowych, ale nie rozwiązuje automatycznie problemów związanych z zadłużeniem, kosztami jego obsługi czy sposobem zarządzania publicznymi pieniędzmi.

To rozróżnienie jest szczególnie istotne dla Polski. Rosnące potrzeby związane z bezpieczeństwem, ochroną zdrowia, transformacją energetyczną i starzeniem się społeczeństwa oznaczają coraz większą presję na finanse publiczne. Jednocześnie konieczne pozostają inwestycje, które pozwolą gospodarce zwiększać produktywność i utrzymywać konkurencyjność.

Czy możliwe jest pogodzenie tych celów? I jak długo można odkładać decyzje dotyczące uporządkowania finansów państwa?

W czwartej edycji Indeksu Wiarygodności Ekonomicznej Polski, opublikowanej w 2025 roku, autorzy wskazywali na pogarszającą się sytuację finansów publicznych.

Według danych za 2024 rok deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych wyniósł w Polsce 6,6 proc. PKB. Był to drugi najwyższy wynik wśród ośmiu analizowanych państw, po Rumunii, gdzie deficyt osiągnął 9,3 proc. PKB. Polski dług publiczny, liczony według definicji unijnej, wynosił wówczas 55,3 proc. PKB.

W ocenie autorów problem nie sprowadzał się jednak wyłącznie do wielkości zadłużenia. Równie istotne były przejrzystość finansów publicznych, jakość reguł fiskalnych, stabilność systemu podatkowego i sposób finansowania wydatków poza budżetem państwa.

Eksperci zwracali uwagę na ryzyka związane z wykorzystywaniem funduszy i instytucji funkcjonujących poza tradycyjnym systemem budżetowym. Podnosili również problem ograniczonej przejrzystości finansowania niektórych zadań publicznych.

W ubiegłorocznym Indeksie Polska uzyskała w obszarze wiarygodności finansów publicznych ocenę −1,27. Ujemny wynik wskazywał na utrzymujące się problemy w tym obszarze, mimo poprawy części ocen względem wcześniejszego roku.

To właśnie jakość zarządzania finansami państwa, a nie sam poziom zadłużenia, stanowi jedno z najważniejszych zagadnień analizowanych w Indeksie.

Na problem ten zwrócił również uwagę prof. Jerzy Hausner, przewodniczący Rady Programowej Open Eyes Economy Summit i koordynator prac nad Indeksem.

W rozmowie z Grzegorzem Osieckim i Tomaszem Żółciakiem, opublikowanej 2 listopada na money.pl, ekonomista wskazywał na niebezpieczeństwa związane z finansowaniem bieżącego wzrostu gospodarczego rosnącym zadłużeniem.

– Finansujemy wzrost długiem, który nie podnosi potencjału gospodarczego i nie buduje bazy dla wzrostu w przyszłości – mówił prof. Jerzy Hausner.

Ekonomista podkreślał jednocześnie, że rozwiązaniem nie powinno być gwałtowne ograniczanie wszystkich wydatków. Wskazywał na potrzebę stopniowej konsolidacji fiskalnej, która pozwoliłaby uporządkować finanse publiczne bez osłabiania inwestycji zwiększających potencjał gospodarki.

Istotne jest bowiem nie tylko to, ile państwo wydaje, lecz także jakie efekty przynoszą te wydatki. Inwestycje w produktywność, innowacje czy transformację energetyczną mogą tworzyć podstawy przyszłego wzrostu. Wydatki, które takiego potencjału nie budują, zwiększają natomiast presję na finanse publiczne.

W wywiadzie profesor zwracał także uwagę na znaczenie przestrzegania reguł fiskalnych, praworządności i zobowiązań międzynarodowych dla stabilności gospodarczej państwa.

Tegoroczny Indeks Wiarygodności Ekonomicznej Polski ponownie analizuje kondycję finansów publicznych, uwzględniając m.in. stan zadłużenia, przestrzeganie reguł unijnych, przejrzystość finansów i ocenę systemu podatkowego.

Autorzy zwracają również uwagę na średniookresowe planowanie budżetowe oraz znaczenie decentralizacji i stabilności finansów samorządowych. To istotne rozszerzenie perspektywy, ponieważ wiarygodność ekonomiczna państwa zależy również od tego, jak funkcjonują samorządy i czy mają odpowiednie warunki do realizacji swoich zadań.

Czy dotychczasowe problemy udało się ograniczyć? Jak Polska wypada na tle państw, które prowadzą odmienną politykę fiskalną? I czy zmiany instytucjonalne rzeczywiście wzmacniają długoterminową stabilność finansową?

Odpowiedzi przyniosą wyniki piątej edycji raportu.

Tegoroczne badanie obejmuje już dziesięć państw europejskich. Do Polski, Czech, Hiszpanii, Litwy, Rumunii, Słowacji, Węgier i Włoch dołączyły Finlandia i Szwecja. Pozwoli to zestawić polską sytuację także z doświadczeniami gospodarek nordyckich.

Jednym z ważnych zagadnień poruszanych w najnowszym raporcie są również zależności między sektorem bankowym a finansami publicznymi.

Autorzy analizują m.in. wpływ podatku bankowego na finansowanie gospodarki oraz ryzyka wynikające z silnych powiązań banków z państwem.

To problem, który ma znaczenie nie tylko dla stabilności instytucji finansowych. Może wpływać także na możliwości finansowania przedsiębiorstw i inwestycji.

W niedawnym wywiadzie dla money.pl prof. Hausner zwracał uwagę, że banki nie powinny być traktowane jako instytucje mogące bez końca zwiększać zaangażowanie w obligacje skarbowe kosztem kredytowania przedsiębiorstw.

Właśnie temu zagadnieniu zostanie poświęcona jedna z rozmów towarzyszących premierze Indeksu podczas Open Eyes Economy Summit.

17 listopada w dyskusji "Co może zagrozić bankom w Polsce?" wezmą udział Włodzimierz Kiciński, wiceprezes zarządu Związku Banków Polskich, oraz Andrzej Rzońca ze Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, współautor Indeksu.

Wiarygodność ekonomiczna nie dotyczy jednak wyłącznie finansów publicznych. Obejmuje również przewidywalność prawa, warunki prowadzenia działalności gospodarczej, stabilność systemu finansowego i jakość instytucji publicznych.

Od tych czynników zależy, czy przedsiębiorstwa są skłonne podejmować długoterminowe decyzje inwestycyjne i rozwijać działalność w Polsce.

To zagadnienie będzie jednym z głównych tematów specjalnej sesji podczas Open Eyes Economy Summit 2026.

W debacie "Apetyt na wiarygodność. Czego polski biznes oczekuje od państwa?" wezmą udział Brunon Bartkiewicz, ekspert sektora bankowego, Zbigniew Jakubas, prezes zarządu Multico, Marek Górski, prezydent Konfederacji Lewiatan, oraz Paweł Wojciechowski, członek Rady Instytutu Finansów Publicznych i główny ekonomista BCC.

Rozmowę poprowadzi Agata Stremecka, prezes zarządu Four Reasons.

Przedstawiciele biznesu i eksperci będą dyskutować o warunkach, jakie państwo powinno zapewniać przedsiębiorcom, aby wspierać inwestycje i długoterminowy rozwój gospodarki.

Piąta edycja Indeksu Wiarygodności Ekonomicznej Polski będzie najważniejszą premierą publikacyjną tegorocznego Open Eyes Economy Summit, który odbędzie się 17–18 listopada w Krakowie.

Raport przygotowany przez interdyscyplinarny zespół pod kierunkiem prof. Jerzego Hausnera obejmuje osiem obszarów funkcjonowania gospodarki i państwa. W analizie wykorzystano 93 wskaźniki, pozwalające porównać sytuację dziesięciu europejskich gospodarek.

Tegoroczne opracowanie analizuje nie tylko finanse publiczne i stabilność sektora finansowego, ale także praworządność, swobodę działalności gospodarczej, rynek pracy, usługi publiczne, klimat i środowisko oraz respektowanie zobowiązań międzynarodowych.

Premiera wyników odbędzie się 17 listopada o godz. 15:00 w sali S1 Centrum Kongresowego ICE Kraków. Sesję specjalną otworzy Bartłomiej Biga z Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, wiceprzewodniczący Rady Programowej OEES.

W programie znalazły się również rozmowy o gospodarczych konsekwencjach transformacji ekologicznej oraz wykorzystaniu sztucznej inteligencji w sektorze publicznym.

Czy polska gospodarka rozwija się na stabilnych fundamentach? Jak zmieniła się wiarygodność finansów publicznych i na ile państwo jest przygotowane na przyszłe wyzwania? Odpowiedzi przyniesie najnowsza edycja Indeksu Wiarygodności Ekonomicznej Polski.

Po premierze raport będzie dostępny bezpłatnie na stronie www.hub.oees.pl.

Program kongresu: https://kongres.oees.pl/agenda/

Partnerami merytorycznymi piątej edycji są Szkoła Główna Handlowa w Warszawie, Konfederacja Lewiatan, Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie, Instytut Finansów Publicznych oraz Związek Banków Polskich.

Przygotowanie raportu było możliwe dzięki wsparciu ING Banku Śląskiego, Małopolskiej Szkoły Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Fundacji Stocznia, Fundacji Batorego, Multico, Instytutu Reform oraz Jakubas Investment.