Nadzór chciał ostrożności. Ws. 800 plus banki poszły po bandzie

Karolina Wysota
Jacek Jastrzębski, przewodniczący KNFJacek Jastrzębski, przewodniczący KNF
Źródło zdjęć: © East News, Getty Images | Andrzej Rostek, Jaap Arriens, Wojciech Strozyk • Zdjęcie wygenerowane przy pomocy AI

Banki powołują się na nadzór i przestają wliczać świadczenie 800 plus do zdolności kredytowej. Tyle że nadzór tego od nich nie oczekiwał. Jak ustalił money.pl, banki zinterpretowały na wyrost zalecenia pokontrolne – i nie ma to nic wspólnego z planami wygaszania świadczenia. Największy bank w Polsce, PKO BP, już zapowiedział powrót do liczenia 800 plus.

Od niedzieli 22 listopada ING Bank Śląski przestaje uwzględniać 800 plus przy ocenie zdolności do kredytu hipotecznego, czyli przy wyliczaniu, ile klient może pożyczyć. Od grudnia to samo przy nowych hipotekach zrobi VeloBank. Zmianę tłumaczy wytycznymi KNF.

O decyzjach obu banków pierwsi poinformowali pośrednicy i eksperci rynku kredytowego, a nie same banki. ING i VeloBank nie są też pierwsze. Na początku lipca "Gazeta Wyborcza" poinformowała, że PKO BP przestał wliczać 800 plus, a jeszcze wcześniej zrobił to Bank Millennium.

Tymczasem nadzór nie kazał bankom wycinać świadczenia.

KNF nie kwestionuje uwzględniania świadczenia 800+, nie oczekuje jego wyłączania z oceny zdolności kredytowej, ale wymaga od banków odpowiedzialnego podejścia do oceny trwałości dochodów i ryzyka kredytowego – przekazał money.pl Jacek Barszczewski, rzecznik prasowy Urzędu KNF.

DLA CIEBIE
Nie płać więcej niż musisz. Te ulgi podatkowe warto znać


W środę wieczorem PKO BP poinformowało media, że na początku przyszłego roku znów zacznie wliczać 800 plus przy kredytach hipotecznych, tym razem w zależności od wieku dziecka. Bank tłumaczy, że jest "w okresie dostosowań do wytycznych regulatora".

Nawet 200 tys. zł mniej kredytu

Dla rodzin różnica może sięgać ponad 200 tys. zł w zdolności kredytowej.

– Kwestia ma ogromne znaczenie dla dostępności kredytów hipotecznych dla rodzin z dziećmi. Wpływ świadczenia na zdolność kredytową jest bowiem bardzo wysoki. Dla przykładu, gdy w lipcu PKO BP zmienił zasady wyliczania zdolności kredytowej, to dostępna kwota kredytu dla rodziny z dwójką dzieci i dochodem 12 000 zł netto spadła w ciągu zaledwie miesiąca z 848 tys. zł do 645 tys. zł, a więc o ponad 200 tys. zł. – mówi money.pl Jarosław Sadowski, dyrektor Departamentu Analiz porównywarki finansowej Rankomat.pl.

– Z kolei w przypadku analogicznej pary, ale posiadającej jedno dziecko, dostępna kwota kredytu spadła o 95 tys. zł. Przywrócenie wcześniejszych zasad powinno równie mocno podwyższyć zdolność kredytową rodziców – dodaje.

Kulisy: zalecenia po kontrolach

Według pośredników kredytowych pierwsze banki zaczęły wliczać świadczenie wychowawcze do zdolności kredytowej w 2022 r., gdy wynosiło ono jeszcze 500 zł.

Nadzór od początku patrzył na to krytycznie. Urząd Komisji Nadzoru Finansowego (UKNF) przekazał money.pl, że jego "zasadnicze podejście do świadczenia 500 plus, a następnie 800 plus, nie zmieniło się od momentu wprowadzenia tego programu w 2016 r.".

Chodzi o stabilność dochodów, czyli o to, czy kredytobiorca będzie je otrzymywał przez cały okres spłaty kredytu. 800 plus przysługuje do 18. roku życia dziecka, a kredyt hipoteczny bierze się na znacznie dłuższy czas. Problem pojawiał się w indywidualnych zaleceniach pokontrolnych UKNF już przed 2023 r. W 2023 i 2025 r. urząd poruszał go w stanowiskach sektorowych, czyli wskazówkach skierowanych do sektora bankowego.

Według naszych informacji część banków mimo to stosowała zbyt liberalne zasady. Miały to wykazać kontrole nadzoru, po których instytucje dostały zalecenia pokontrolne. Dotyczyły one konieczności zracjonalizowania zasad uwzględniania 800 plus. Chodziło na przykład o to, by bank nie wliczał do dochodu świadczenia na dwoje siedemnastolatków, skoro za rok rodzice przestaną je otrzymywać, a kredyt ma być spłacany przez 30 lat.

Stawką jest bezpieczeństwo obu stron. UKNF podkreśla, że jego celem nie jest ograniczanie dostępu do kredytów, lecz to, by były udzielane odpowiedzialnie – z korzyścią dla bezpieczeństwa banków i powierzonych im depozytów, ale też samych kredytobiorców. Chodzi o to, żeby kredyt był rzeczywiście możliwy do spłacenia, a nie stawał się w przyszłości źródłem problemów finansowych dla rodziny.

UKNF potwierdza, że zalecenia w tym obszarze wydaje wtedy, gdy w toku kontroli stwierdzi nieprawidłowości. Nie podał jednak, ilu bankom i kiedy.

Według naszych źródeł w bankach zalecenia przyszły w tym roku i trzeba je było wdrożyć.

Banki poszły po bandzie

Nadzór zostawia bankom pole manewru. Jak zaznacza UKNF, ostrożność nie oznacza automatycznie, że świadczenie nie może być uwzględniane w zdolności kredytowej. Sposób jego uwzględnienia musi jednak wynikać z rzetelnej oceny ryzyka i być uzasadniony odpowiednimi założeniami.

W czerwcowym wpisie na blogu nadzorczym, który – jak przekazał nam urząd – jest zgodny ze stanowiskiem UKNF, dyrektorzy urzędu podali przykład. Świadczenie ma mniejsze znaczenie dla zdolności kredytobiorcy o ustabilizowanej pozycji zawodowej, który pobiera je na dziecko w wieku 15–16 lat, niż dla kogoś na początku kariery, komu będzie przysługiwać jeszcze przez 18 lat. Mówiąc prościej: im dłużej rodzina będzie dostawać świadczenie w trakcie spłaty kredytu i im większa szansa, że zanim wygaśnie, wzrosną zarobki kredytobiorcy, tym większą rolę bank może mu przypisać.

Banki wybrały inną drogę. Według pośredników kredytowych PKO BP do końca czerwca wliczało świadczenie w pełnej kwocie, bez względu na wiek dziecka, a od lipca przy hipotekach przestało je uwzględniać. VeloBank – również według pośredników – liczył je bez względu na wiek dziecka, do połowy pozostałych dochodów kredytobiorcy.

Zdaniem osób znających kulisy sprawy banki, zamiast zracjonalizować politykę kredytową, przeskoczyły z jednej skrajności w drugą: od zbyt liberalnego liczenia świadczenia do całkowitej rezygnacji z niego. Mają specjalistów od zarządzania ryzykiem, którzy potrafią przeprowadzić rozsądną ocenę. Według naszych rozmówców wybrały jednak cięcie, byle tylko nie narazić się na zastrzeżenia nadzoru. Ich decyzje prawdopodobnie będą jeszcze weryfikowane.

W bankach słyszymy z kolei, że pole do interpretacji zaleceń nadzoru jest duże. Świadczenie 800 plus wcale nie jest bowiem mniej pewne niż dochód z umowy o pracę, którą kredytobiorca może stracić w trakcie wieloletniej spłaty hipoteki.

UKNF odpowiada, że bank musi mieć uzasadnione przekonanie, iż utrata części dochodu w trakcie spłaty nie obniży zdolności kredytowej poniżej poziomu potrzebnego do obsługi kredytu. Może to wykazać modelem statystycznym – podobnie jak ocenia ryzyko utraty pracy przez kredytobiorcę. Urząd zaznacza też, że "wszelkie niejasności dotyczące formułowanych przez organ nadzoru zaleceń banki mogą wyjaśniać indywidualnie z UKNF".

Polityczna burza

Temat szybko stał się polityczny. Świadczenie potrafi znacząco podnieść zdolność kredytową, a jest też sztandarowym programem PiS. Rząd tej partii wprowadził je w 2016 r. jako 500 plus, a w 2023 r. zdecydował o podniesieniu go do 800 zł od stycznia 2024 r.

Wątek podjął Przemysław Czarnek, kandydat PiS na premiera. Na konwencji programowej partii w Katowicach 14 listopada podał decyzję PKO BP jako przykład państwa, które straszy.

– Największy bank Polski, pod rządami Tuska i tego rządu, od 1 lipca przyjął zasadę, że w ogóle nie bierze pod uwagę "800 plus" jako części składowej zdolności kredytowej – mówił Czarnek, cytowany przez Radio Maryja.

Według relacji rozgłośni stawia to pod znakiem zapytania, czy świadczenie będzie w ogóle kontynuowane i czy państwo nie rozważa jego likwidacji w reakcji na przyrost zadłużenia.

Dwa dni później poseł PiS Zbigniew Kuźmiuk w komentarzu dla wGospodarce.pl sugerował, że ekipa Tuska może rozważać likwidację programu i ogłosić ją dopiero po wyborach w 2027 r. KNF miałaby tę decyzję wyprzedzać, ostrzegając banki, by nie traktowały dochodów z 800 plus jako stałego świadczenia, "bo być może już niedługo w ogóle go nie będzie".

Fakty nie potwierdzają tych sugestii. Ministerstwo Finansów przekazało money.pl, że "nie prowadziło i nie prowadzi żadnych zmian w świadczeniu 800 plus". UKNF zapewnia, że nie planuje "wprowadzania szczególnych ograniczeń" w jego uwzględnianiu. Rząd 20 października przyjął projekt nowelizacji ustawy o 800 plus, który ułatwia dostęp do świadczenia: wprowadza automatyczne odnawianie prawa do niego, bez corocznych wniosków. Słowa Czarnka nie odpowiadają też dzisiejszej polityce PKO BP, który uwzględnia 800 plus przy pożyczce gotówkowej, karcie kredytowej i limicie w rachunku.

Jak słyszymy, łączenie decyzji banków z przyszłością programu to instrumentalne wykorzystywanie sprawy do celów politycznych.

Kto liczy 800 plus, a kto nie

Według naszych informacji zamieszanie sprawiło, że banki zaczęły się reflektować i rewidować swoje decyzje lub wcześniejsze plany. Na razie publicznie zrobiło to tylko PKO BP.

Zapytaliśmy pozostałe banki, które wycofały się z 800 plus przy hipotekach, czy pójdą jego śladem. VeloBank na razie podtrzymuje decyzję. Przy kredytach gotówkowych nadal uwzględnia świadczenie jako dochód. ING Bank Śląski przy pożyczkach gotówkowych także traktuje 800 plus jako dodatkowe źródło dochodu i w najbliższym czasie nie planuje tu zmian. Nie odpowiedział, czy zamierza wrócić do uwzględniania świadczenia przy hipotekach. Bank Millennium nie odpowiedział na nasze pytania do czasu publikacji.

Nie wszystkie banki wycięły świadczenie. Erste Bank Polska uwzględnia 800 plus, pomniejszając o nie koszty przyjmowane do analizy zdolności i nie zmieniał w tym roku zasad. Credit Agricole wlicza świadczenie zarówno przy kredytach gotówkowych, jak i hipotecznych. Podobnie Bank Pekao, który – jak zaznacza – sposób uwzględnienia świadczenia uzależnia m.in. od rodzaju produktu, parametrów oferty i indywidualnej sytuacji klienta.

Rodzina, która w grudniu złoży wniosek o kredyt hipoteczny, może więc liczyć na to, że 800 plus wezmą pod uwagę Pekao, Credit Agricole czy Erste Bank – każdy na własnych zasadach. W PKO BP, ING i VeloBanku na razie nie.

Wybrane dla Ciebie