Milion sztuk broni w rękach Polaków. Czy idziemy drogą Amerykanów? [OPINIA]

Tekst powstał w ramach projektu WP Opinie. Przedstawiamy w nim zróżnicowane spojrzenia komentatorów i liderów opinii publicznej na kluczowe sprawy społeczne i polityczne.

Po zamachu w Krakowie pojawia się w Polsce dyskusja na temat dostępu do broni. Wiadomo, że sprawca miał pozwolenie na dwie sztuki broni, a jego ojciec – na dziewięć. Jak ma się więc dostępność broni do liczby zabójstw?

Na wstępie dwie rzeczy. Po pierwsze, generalnie im więcej broni, tym więcej zabitych. Druga sprawa – to wszystko jest niezwykle skomplikowane.

Jednym z najlepiej owskaźnikowanych krajów na świecie w kwestii społecznego oddziaływania broni są oczywiście Stany Zjednoczone. Jak okrutnie by to nie brzmiało, jest to o tyle dobre laboratorium, że różne stany mają inne regulacje odnoszące się do tego zagadnienia.

W USA w rękach prywatnych znajduje się ponad 450 mln sztuk broni. To ponad 100 mln więcej niż samych mieszkańców. Około 88 mln dorosłych Amerykanów ma broń, co stanowi około 1/3 pełnoletniej populacji.

A jak wygląda sytuacja w Polsce? Według danych policji w 2025 r. liczba wydanych pozwoleń wynosiła 411 tys. W ciągu pięciu lat liczba legalnie zarejestrowanych sztuk broni w Polsce wzrosła o ok. 77 proc. W rękach Polaków jest ponad milion sztuk broni. Od lat widoczny jest gwałtowny wzrost liczby pozwoleń.

Według danych Pew Research Center w 2024 roku w Stanach Zjednoczonych w wyniku postrzałów zmarło 44 tys. osób. 35 proc. z nich to zabójstwa, 62 proc. to samobójstwa, reszta to wypadki, użycie broni przez policję lub okoliczności nieokreślone.

Ze szczytem zabójstw mieliśmy do czynienia w okolicach roku 2021 (pandemia). Wtedy zabito 21 tys. osób. Jednocześnie gwałtownie rośnie liczba samobójstw, które są wynikiem użycia broni. Pew podkreśla jednak, że aby wiarygodnie analizować kwestię ryzyk, dane trzeba oczyścić z wpływu demografii.

O co chodzi? Im więcej osób w społeczeństwie, które spełniają cechy "grup ryzykownych" (np. młodzi mężczyźni), tym więcej potencjalnych ofiar. Jeśli się weźmie na to poprawkę, to wciąż liczba samobójstw pozostaje wysoka, a trend niepokojąco wzrostowy. Jednocześnie jest znacznie bardziej "płaski", niż jeśli byśmy patrzyli tylko na surowe liczby.

To teraz polski kontekst. W 2024 r. odnotowano w całej Polsce 503 zabójstwa. Najnowsze publiczne statystyki policyjne odnoszące się do broni po pierwsze ograniczają się do roku 2023, a po drugie zestawiają w tabelce łącznie "zabójstwa i usiłowania zabójstwa". Takich zdarzeń w 2023 r. było 21. Nie należałoby się więc spodziewać, że w kolejnym roku (porównywalnym z danymi Pew Research Center dla USA) było ich więcej niż 30.

Niektórzy mogą powiedzieć, że przecież Stany Zjednoczone są państwem znacznie liczebniejszym. Mówiąc precyzyjnie – niemal 10 razy liczebniejszym. To prawda, ale jeżeli wskaźnik zabójstw z użyciem broni w naszym kraju byłby na takim samym poziomie jak w USA, mielibyśmy ich nie 30, a 1600.

Dane, które corocznie zbierają badacze z Uniwersytetu Johna Hopkinsa, wskazują, że w południowych stanach USA jest znacznie więcej ofiar broni niż w północnych. Obowiązuje tam mniej rygorystyczne prawo, a liczba posiadaczy broni jest znacznie większa.

"W 2023 roku wskaźnik zgonów spowodowanych bronią palną w Missisipi [liberalne prawo], gdzie było najwięcej ofiar broni, był osiem razy wyższy niż w Massachusetts, stanie o najniższym wskaźniku [bardziej rygorystyczne regulacje]" - czytamy w opracowaniu z zeszłego roku.

Należy jednak zdecydowanie rozdzielić pojedyncze tragedie (które składają się na sumę kilkudziesięciu tys. zgonów) od czegoś, co w Stanach Zjednoczonych nazywa się "mass shootings", masowe strzelaniny. Z tym ostatnim zdarzeniem bowiem mieliśmy do czynienia w Krakowie.

I tu pojawiają się pierwsze problemy. Otóż nie ma jednolitej definicji, która określałaby, czym w zasadzie jest mass shooting. Niemal w każdej z definicji pojawia się liczba ofiar - najczęściej są to cztery osoby, pomijając sprawcę; niektóre źródła mówią o trzech osobach. Dalej sprawa zaczyna się komplikować. Jak czytamy na stronie organizacji badawczej RAND prowadzącej program monitorujący społeczne i prawne konteksty posiadania broni, niektóre ośrodki dodają do cech masowych strzelanin to, że musiały one się wydarzyć w miejscu publicznym. Kolejną zmienną różniącą źródła jest to, czy zliczane są porachunki gangów, przemoc domowa lub motyw rabunkowy.

Nie będzie chyba wielkim zaskoczeniem, że różnica między poszczególnymi opracowaniami jest naprawdę duża. Organizacja Mother Jones podaje informacje "jedynie" o 8 ofiarach tego typu zbrodni w 2024 (najbardziej rygorystyczne podejście), natomiast Mass Shooting Tracker – inny projekt monitorujący incydenty - podaje niemal 700 ofiar (najszersze podejście). Mowa oczywiście ciągle o Stanach Zjednoczonych.

W Polsce zdarzały się strzelaniny, zwłaszcza w latach 90., na skutek których ginęło po kilka osób. Jednak chyba nigdy jeszcze nikt w naszym kraju nie użył broni palnej wyłącznie w celu zabicia jak największej liczby ludzi bez wyraźnego powodu kryminalnego lub ideologicznego.

Nie jest to więc pierwsza "masowa strzelanina" (definiując ją szeroko – jedynie przez liczbę ofiar), ale prawdopodobnie pierwszy akt "terroru nihilistycznego", czy też nihilistycznego przemocowego ekstremizmu (Nihilistic Violent Extremism). Kategoria ta od pewnego czasu jest w obrębie zainteresowań analityków. Badacze Marc-André Argentino i Mackenzie Hart w artykule naukowym zamieszczonym na łamach czasopisma Behavioral Sciences of Terrorism and Political Aggression wymieniają jego cechy: brak spójnego celu ideologicznego czy też strategicznego, dążenie do rozgłosu, udział w "edgesphere", czyli w najczarniejszych zakątkach Internetu oraz graniczna mizantropia. Inaczej mówiąc – przemoc staje się celem sama w sobie.

Jest to zjawisko wciąż mało przebadane, bo również dość nowe. Mamy jednak pewne "wcześniejsze formy" tego typu zachowań, czyli masowe strzelaniny, gdzie choć nie było komponentu internetowego, to również mieliśmy do czynienia (a raczej Amerykanie mieli do czynienia) z graniczną przemocą, która była głównym celem "samej siebie". Takimi zdarzeniami byłyby choćby strzelaniny w szkołach.

Po pierwsze, zdarzają się one niezmiernie rzadko, co utrudnia analizy zjawiska. Jeżeli myśleliście Państwo, że w USA jest to niemal codzienność, to wynika to z jednej z opisanych cech masowych strzelanin – chociaż odpowiadają za nie więcej niż 0,5 proc. wszystkich zabójstw w USA, to odbijają się niezwykle szerokim echem w mediach. To z kolei przekłada się na dostępność poznawczą. Wszyscy myślimy, że ryzyko takiej przemocy jest większe niż w rzeczywistości. Przypomnijmy, że dziewięć ofiar śmiertelnych Michała O. (każda z nich jest oczywiście wielką tragedią dla rodziny i bliskich, o czym nie powinniśmy zapominać, posługując się statystyką!) to około 1,5 proc. wszystkich zabójstw w Polsce.

Zanim przejdziemy do samej broni, powiedzmy kilka słów na temat tego, jakie są charakterystyki mass shooterów w Stanach. W niemal wszystkich przypadkach zabójcą jest mężczyzna (96-98 proc.). W 65 proc. przypadków ma mniej niż 39 lat. Jeśli chodzi o cechę, która budzi żywe zainteresowanie mediów, czyli kwestię zaburzeń psychicznych, to sprawa jest skomplikowana. Wiele rozbija się o definicję "mass shooting" oraz o to, jak definiujemy problemy ze zdrowiem psychicznym. Czy mówimy tylko o najcięższych stanach, czy również o zaburzeniach osobowości? Do tego nie wszyscy przecież sprawcy — nawet jeśli są w kryzysie – są zdiagnozowani. Informacje podawane przez RAND wskazują jednak, że – uwzględniając analizy stanu psychicznego post factum (żeby skomplikować sprawę trzeba dodać, że sam akt terroru może mieć wpływ na stan psychiczny) - od 30 do nawet 60 proc. sprawców mierzyło się z problemami ze zdrowiem psychicznym.

Tu bardzo ważna uwaga. Nadreprezentacja osób o jakiejś cesze może w postronnym odbiorcy wywoływać tzw. błąd ignorowania częstości bazowej. Innymi słowy – to, że niemal wszystkimi zamachowcami są mężczyźni, nie oznacza, że cecha "mężczyzna" jest silnie predykcyjna, jeśli chodzi o bycie nihilistycznym masowym zabójcą. Wśród grona mężczyzn niemal nie ma takich osób! Podobnie sprawa ma się z osobami z zaburzeniami psychicznymi.

No więc jak to wszystko ma się do broni? RAND, który przeanalizował badania na ten temat, zauważa, że 70 proc. broni użytej do "mass shootings" zostało nabyte legalnie. To ważna informacja, zapamiętajcie ją Państwo.

Co bardzo ciekawe, szerszy dostęp do stereotypowych "karabinów maszynowych", czyli broni zdolnej do strzelania "seriami", według badań, nie zmieniał znacząco liczby ofiar zamachowców. Dlaczego? Zazwyczaj mają oni – jak w przypadku Michała O. – więcej niż jedną sztukę broni i wykorzystują ją "poniżej możliwości szybkostrzelności". Niemal zawsze sytuacja jest bardzo dynamiczna, jedna broń jest wymieniana na kolejną, do tego dochodzi stres i chaos (na szczęście!).

A jaki wpływ na tego typu koszmarne incydenty mają przepisy? Otóż badania są… bardzo niejednoznaczne. Dlaczego? Eksperci z RAND zauważają, że wynika to z ekstremalnej rzadkości występowania takich zdarzeń. To nie jest tak, że w każdym stanie co roku mamy do czynienia z kilkunastoma masowymi strzelaninami (na szczęście!). To jednak bardzo utrudnia analizę. Trudno jest dowieźć, czy jakaś zmiana w prawie odnoszącym się do posiadania broni miała wpływ na ograniczenie ryzyka tragedii, która ma miejsce w danym stanie raz na kilka lub kilkanaście lat.

Dodatkowo, jak zauważyliśmy – w posiadaniu Amerykanów jest ponad 400 mln sztuk broni. Co z tego, że jakiś stan wprowadzi bardziej restrykcyjną politykę, skoro miliony jego mieszkańców i tak mają już pistolety i karabiny? Zmiany wiedzielibyśmy dopiero, gdyby amerykańskie władze zdecydowałoby się na "odsysanie" broni z rynku. Na to jednak nie ma co liczyć. Mało tego – do tej broni mają dostęp nie tylko osoby, które ją nabyły, ale również ich dzieci.

Co więc możemy zrobić na polskim podwórku?

Najlepiej już teraz ograniczać dostęp do broni, nie czekając, aż polskie domy się bardziej nią wysycą. Możemy również starać się "ściągnąć z rynku" tę, która już w ręce Polaków trafiła, dopóki nie stanie się ona częścią naszej kultury.

Podkreślmy – warunkiem koniecznym (ale nie wystarczającym, o czym za chwilę), żeby doszło do masowej strzelaniny, jest dostęp do broni. Bez niego tego typu tragedia jest o wiele, wiele mniej prawdopodobna. Jak mówią Amerykanie: simple as that!

Niektórzy mogą powiedzieć "ale przecież w Szwajcarii jest szeroki dostęp do broni palnej, ale jakoś nie słychać, żebyśmy mieli tam plagę masowych strzelanin". Jak wyżej napisałem – szeroki dostęp jest warunkiem "koniecznym", ale nie "wystarczającym". Z artykułu naukowego autorstwa Wolfganga Stroebe wynika, że Szwajcarzy mają o wiele bardziej poważne podejście do broni niż Amerykanie. Nie jest wyobrażalne, żeby w Szwajcarii w ogródku ktokolwiek strzelał do puszek – jak pisze badacz. Do tego szwajcarska męskość jest inną męskością niż ta amerykańska. Ta ostatnia jest bardziej – jak powiedzieliby sami Amerykanie – "cocky", popisująca się, brawurowa, chropowata. Dobrze się ją ogląda na ekranach kin, ale w codziennym życiu zwiększa ryzyko tego, że ktoś wyjmie broń i zacznie strzelać.

No dobrze, powiedzą niektórzy, ale skąd wiadomo, że nasze podejście do broni jest bliższe amerykańskiemu niż szwajcarskiemu? Przesłankę tego mieliśmy w sobotę w Krakowie. Jeżeli dodać do tego ataki młodych nożowników sprzed kilku tygodni, lepiej nie testować, czy dalsze zwiększanie dostępu do broni zwiększy bilans kolejnych niewinnych ofiar.