Polska płaci coraz więcej za zadłużanie się. Skąd rząd weźmie na to pieniądze?

Oficjalne zadłużenie Polski wynosi obecnie 1,462 bln zł. Z każdą minutą kwota ta rośnie. Rosną też koszty obsługi naszego zadłużenia – według prof. Stanisława Gomułki, byłego wiceministra finansów i głównego ekonomisty BCC – najszybciej w całej Unii Europejskiej. Jego zdaniem nasze papiery dłużne stały się bowiem ryzykowną inwestycją, a za kupowanie ryzyka trzeba nabywcom płacić ekstra premię.

Dziś koszt obsługi naszego zadłużenia wynosi już ok. 1,3 proc. PKB, czyli ok. 30 mld zł rocznie. Jak ocenia prof. Gomułka, za 3-4 lata, kiedy będziemy wymieniać portfel naszego zadłużenia, będzie to już 3 proc. PKB, czyli nieco ponad dwa razy więcej niż obecnie. Powodem takiej sytuacji jest bardzo dynamiczny wzrost rentowności (jest to stopa zwrotu z kapitału zainwestowanego w obligację) naszych obligacji skarbowych. Jak podkreśla prof. Gomułka, tylko w ciągu ostatniego roku rentowność naszych papierów dłużnych wzrosła z 1,5 proc. do 5 proc.

Według naszego rozmówcy, nabywcy naszych papierów dłużnych każą sobie teraz słono płacić za wysokie ryzyko związane z niepewnością inwestycyjną (chodzi tu głównie o sytuację geopolityczną Polski i ryzyko przedłużenia się wojny na Ukrainie), a także za utratę zaufania do polityki makroekonomicznej państwa (tu z kolei wiodąca jest chwiejna polityka fiskalna państwa, brak zaufania do naszego upolitycznionego wymiaru sprawiedliwości, zamrożenie nam funduszy unijnych oraz poziom stóp procentowych).

– Dynamika wzrostu rentowności naszych papierów dłużnych jest bardzo wysoka. Oczywiście, wszystkim państwom w Unii Europejskiej rentowność obligacji skarbowych w ostatnim roku również wzrosła, ale nie są to przyrosty tak duże, jak w Polsce. Dla porównania, rentowność niemieckich papierów dłużnych jest dziś bliska zeru – informuje prof. Gomułka.

Dodaje, że z podobnymi problemami, jak Polska, borykają się też rządy na Węgrzech i w Turcji. – Inwestorzy wycofują się z tych państw. Idą tam, gdzie wiarygodność państwa jest większa. Szczególnie dotyczy to funduszy emerytalnych, które analizują zakup papierów wartościowych w perspektywie najbliższych 5-8 lat – podaje przykład prof. Gomułka.

Inwestorzy zagraniczni nie są najważniejszą i największą grupą nabywców naszych papierów dłużnych – posiadają ok. 25 proc. naszego długu. Od kilku lat rząd konsekwentnie prowadzi politykę zadłużania się w kraju i za krajową walutę. Tyle że i na krajowym podwórku - zdaniem naszych informatorów - zaczyna brakować już chętnych do zakupu naszych obligacji.

- Sytuacja makroekonomiczna Polski jest w tej chwili trudna. Rosnące oprocentowanie obligacji to, oczywiście, wyższy koszt obsługi długu. Pojawiające się problemy ze sprzedażą papierów na krajowym rynku powodują, że niewykluczona staje się emisja w euro, co z kolei wiąże się z dodatkowym ryzykiem kursowym - przypomina Jakub Bińskowski, dyrektor Departamentu Prawa i Legislacji Związku Przedsiębiorców i Pracodawców. I dodaje: - Era niemal darmowego pieniądza wyraźnie się skończyła, pytanie zatem, co zrobi z tym rząd?

Z kolei Paweł Wojciechowski, profesor we Wszechnicy Polskiej i były minister finansów zwraca uwagę, że polski dług jest rozproszony, ma go w swoim portfelu wielu różnych inwestorów krajowych i zagranicznych, stąd stopy rentowności naszych papierów dłużnych są rynkowe. Trudno odgórnie nimi sterować, czyli sztucznie je np. zaniżać.

Piotr Soroczyński, główny ekonomista Krajowej Izby Gospodarczej i były wiceminister finansów uspokaja, że katastrofa finansowa nam nie grozi. Przyznaje, że w ustawie budżetowej na 2022 r. na obsługę zadłużenia zaplanowano wydatki w kwocie 26 mld zł, co odpowiada 1 proc. PKB, czyli mniej niż wynosi faktycznie obsługa długu.

- Tak nisko planowane wydatki do PKB, to pokłosie oczekiwania na utrzymanie nadzwyczajnej polityki banków centralnych na świecie (w tym naszego) w zakresie ultrałagodnej polityki monetarnej – w tym utrzymywania stóp na poziomie wyraźnie niższym, niż wymaga tego sytuacja makro (zwłaszcza inflacja) – tłumaczy Piotr Soroczyński. Jak dodaje, plany budżetowe tworzono, zanim inflacja "wymknęła się spod kontroli". Teraz nastawienie to uległo diametralnej zmianie.

Zdaniem Soroczyńskiego nie można porównywać rentowności papierów skarbowych emitowanych w różnych systemach monetarnych, jak robi to prof. Gomułka.

- Obecne rozejście się nominalnej rentowności naszych papierów i papierów np. Włoch czy Hiszpanii nie wynika głównie z postrzegania nas jako bardziej ryzykownych, ale z tego, że mamy inne waluty – uważa Soroczyński. Ekonomista podkreśla też, że w dodatku waluty te są inaczej oprocentowane w zakresie stóp podstawowych (z innymi też oczekiwaniami co do ich poziomu w najbliższych kwartałach).

Soroczyński przypomina, że mamy sporo papierów długoterminowych z rentownością dawno już ustaloną (obligacje skarbu państwa mają na ogół stałą stopę rentowności i są emitowane na okres od roku do 10 lat, a średni okres ich zapadalności (wykupu) to ok. 3,5 - 4,5 roku – red.). Tylko część z nich trzeba będzie wykupić w tym i przyszłym roku.

Emisje na wykup papierów, które rząd będzie musiał wykupić w najbliższej przyszłości – zdaniem Soroczyńskiego – powinny być wyemitowane w papierach krótkoterminowych. - Zapłacimy za nie wyższą rentowność, ale przez krótki czas. Do papierów o dłuższej zapadalności wrócimy później, przy korzystniejszych warunkach rynkowych – podkreśla Soroczyński.

Kto kupi te obligacje? Zdaniem głównego ekonomisty KIG nasze banki komercyjne mają obecnie nadpłynność finansową i nie muszą płacić "rozsądnej ceny za pozyskiwane depozyty". Mogą skupować papiery po niższej stopie rentowności.

Tyle że - jeśli wierzyć danym ze strategii zarządzania długiem sektora finansów publicznych 2022-2025 Ministerstwa Finansów - banki komercyjne mają już w swoich aktywach papiery Skarbu Państwa o łącznej wartości 421,5 mld zł, co stanowi 31 proc. ogółu ich wszystkich aktywów, a ponad 50 proc. zamrożone jest w kredytach i pożyczkach. Jeśli klienci banków zaczęliby np. masowo wycofywać swoje pieniądze z kont, banki i cały system mógłby szybko runąć, a na rynku zaczęłoby brakować pieniędzy.

Na razie w obsłudze długu pomaga rządowi inflacja, która zdaniem Narodowego Banku Polskiego w połowie roku osiągnie poziom 13 proc. Realna wartość długu przez to cały czas spada, a rezerwy środków, które powstają dzięki "nadwyżce tego ukrytego podatku" – rosną i mogą posłużyć właśnie do obsługi zadłużenia.

To oczywiście scenariusz na krótką metę, który prowadzi do realnej obniżki oszczędności Polaków i zwiększenia kosztów życia. Po wyborach – jak mówią zgodnie nasi rozmówcy – przyjdzie czas na rozliczenia i wówczas dowiemy się, jak nowa władza zamierza sfinansować rosnące wydatki publiczne, w tym obsługę długu?

- Nikt nie ma już chyba wątpliwości, że nadchodzą trudne czasy, w których roztropność będzie opłacała się podwójnie. Zasadne byłoby zatem założenie, że nie stać nas na dalsze finansowanie hojnych programów społecznych, takich jak bezwarunkowo poszerzone na pierwsze dzieci 500+, dodatkowe emerytury, czy wyprawki szkolne. Należy skończyć z nonszalancją w wydatkach socjalnych – to kilkadziesiąt miliardów złotych rocznie – wylicza Bińkowski.

Jego zdaniem czekające nas wyższe wydatki na transformację energetyki, ochronę zdrowia oraz zbrojenia spowodują, że konieczne będzie znalezienie dodatkowych źródeł wpływów z podatków.

Największa przestrzeń do tego będzie w podatkach pośrednich, w tym przede wszystkim VAT. - Od lat jesteśmy zwolennikami jednolitej stawki. Sporo pieniędzy można byłoby znaleźć również skutecznie opodatkowując osoby prawne podatkiem przychodowym – wylicza ekspert.

Również prof. Gomułka wskazuje, że budżet państwa zasilany jest głównie przez trzy źródła: wpływy ze składek do ZUS (ze składki emerytalno-rentowej jest ok. 300 mld zł), składek do NFZ (ok.140 mld zł) i VAT-u - 200 mld zł. I to w tych trzech daninach należy spodziewać się zmian po wyborach, szczególnie w VAT.

Do tego – jak mówi prof. Gomułka – nie ominie nas kwestia wydłużenia wieku emerytalnego, a przynajmniej zrównanie wieku emerytalnego kobiet (obecnie to 60 lat) i mężczyzn (65 lat).

Ze wspomnianej wyżej strategii zarządzania długiem publicznym w latach 2022-2025 wynika, że od 2024 r. koszt obsługi długu publicznego ma spaść z obecnych 1,3 proc. PKB do 0,88 proc. PKB. Wzrost gospodarczy w latach 2023-2025 będzie na poziomie 3,5 proc. PKB, przy kursie dolara po 3,83 zł i euro po 4,54 zł.

Papiery skarbowe będą wykupywały głównie podmioty krajowe, a dzięki włączeniu Bankowego Funduszu Gwarancyjnego do sektora finansów publicznych, nastąpi konsolidacja wykupionych już przez Fundusz obligacji skarbowych, przez co spadną też koszty obsługi naszego zadłużenia.