Polska łata dekadę zapóźnień w bezpieczeństwie. Systemem z lat 90.

Według oficjalnego przekazu policyjna interwencja po sobotnim zamachu w Krakowie przebiegła bardzo sprawnie. Pierwsze zgłoszenie wpłynęło o godz. 15, a łącznie zgłoszeń było blisko 40. Wojewoda małopolski przekazał, że od pierwszego zgłoszenia do zatrzymania sprawcy minęło 6 minut. W działaniach brało udział ponad 1000 policjantów.

Przy okazji tej tragedii pojawia się pytanie, czy polskie służby są gotowe na zagrożenia większej skali. Jeszcze w zeszłym roku Najwyższa Izba Kontroli alarmowała bowiem, że każda ze służb tak naprawdę korzysta z odrębnego systemu łączności. Kontrolerzy sprawdzili podległe MSWiA formacje, czyli policję, Państwową Straż Pożarną, Straż Graniczną i Służbę Ochrony Państwa. "System łączności radiowej w służbach podległych Ministrowi MSWiA nie funkcjonuje właściwie" – oceniła Izba.

Próby zmiany tego stanu rzeczy trwają już trzecią dekadę. Na mapie Europy Polska jest jedynym krajem oznaczonym jako państwo bez jednolitego cyfrowego systemu łączności radiowej. Najważniejszą rolę odgrywa w nim TETRA (Terrestrial Trunked Radio) – to cyfrowy standard łączności radiowej. Jest powszechnie wykorzystywany na kontynencie – przez służby, wojsko, kolejarzy, energetyków etc. Nie korzysta z sieci komórkowej, jest oparta na własnej sieci radiowej złożonej ze stacji bazowych i dedykowanych terminali (radiotelefonów), działających zazwyczaj w pasmach częstotliwości przydzielonych służbom. Nie jest jednak systemem najnowocześniejszym – zaprojektowano go przed ok. 30 laty.

W rozmowie z money.pl Piotr Mieczkowski, dyrektor zarządzający Fundacji Digital Poland, tłumaczy, że w przypadku zdarzenia takiego jak atak zamachowca w Krakowie obecny system komunikacji dla służb zdaje egzamin. – A już szczególnie w Krakowie – mieście, gdzie od wielu lat istniało pokrycie siecią TETRA Policji – mówi. - Natomiast prawdziwym testem dla skuteczności działania systemu TETRA będzie kryzys trwający wiele dni i obejmujący kilka województw jednocześnie z powodu np. powodzi, awarii infrastruktury krytycznej czy skoordynowanego zamachu na dużą skalę – dodaje.

W sytuacjach kryzysowych liczy się nie tylko możliwość rozmowy głosowej, ale również wymiana danych, zdjęć, map, dokumentacji i wyniku oględzin czy obrazu wideo między wszystkimi służbami. Przypomnę, że wdrażany system TETRA projektowany był w latach 90. i stawia głównie na komunikację głosową. W tamtych czasach nikt nie myślał o transmisji obrazu z kamer nasobnych, danych z dronów, samochodów, kamer czy analizie sytuacji w czasie rzeczywistym ani wymianie dokumentacji. Dlatego znaczna część państw na świecie rozwija dziś łączność dla służb w oparciu o LTE i 5G, traktując przy tym TETRĘ jako rozwiązanie przejściowe lub zapasowe – ocenia Piotr Mieczkowski.

Słabości polskiego systemu łączności wychodziły na jaw podczas prawdziwych kryzysów. Przykładowo po karambolu 76 aut na autostradzie A1 w 2017 r. pierwszym wnioskiem służb były problemy z komunikacją między nimi. W czasie kryzysu na granicy z Białorusią Straż Graniczna przekazywała swoje radiotelefony żołnierzom. Podczas powodzi w 2024 r. w Kotlinie Kłodzkiej zalanie i brak prądu wyłączyły część stacji bazowych. Strażacy improwizowali, łącząc radioprzemienniki i korzystając z terminali Starlink pozyskanych od innych instytucji. Minister spraw wewnętrznych nie miał informacji o tych problemach.

Piotr Mieczkowski te zarzuty potwierdza. – Historia powodzi na Dolnym Śląsku pokazała, że gdy zawiedzie infrastruktura, to służby potrafią ratować się nawet amerykańskim Starlinkiem. Państwo powinno jednak posiadać takie zdolności w sposób systemowy, a nie improwizowany – mówi.

W obliczu znaczących inwestycji w sieć TETRA w Polsce kluczowe jest nie tylko stawianie kolejnych masztów, ale również doposażenie funkcjonariuszy różnych służb, a nie tylko Policji, w odpowiednie terminale, zapewnienie interoperacyjności z wojskiem i ochroną infrastruktury krytycznej oraz stworzenie alternatywnych kanałów komunikacji na wypadek awarii sieci – wskazuje.

Pierwsze próby wprowadzenia jednolitego systemu łączności rozpoczęto w Polsce w roku 2004. Opóźnienia były tak duże, że rządzący nie skupiali się na tym, by budować jak najbardziej nowoczesny system łączności, ale by wykorzystywać ten najpopularniejszy. To dlatego w kraju powszechna jest TETRA, która ma jednak poważne ograniczenia.

Istotne jest pytanie, czy Polska nie inwestuje dziś w rozwiązanie, które inne państwa zaczynają już uzupełniać lub zastępować szerokopasmową łącznością opartą na sieci LTE i 5G. Przykładowo w Wielkiej Brytanii budowany jest system Emergency Services Network (ESN), a w USA działa FirstNet. Oba wykorzystują infrastrukturę operatorów komercyjnych w modelu partnerstwa publiczno-prywatnego z zagwarantowanym wyższym priorytetem łączności dla służb. Pozwala to łączyć niezawodną komunikację głosową z transmisją obrazu z kamer nasobnych, dronów czy danych geolokalizacyjnych – tłumaczy szef Fundacji Digital Poland.

– Dodatkowym benefitem jest wzrost zasięgu sieci nie tylko dla służb, ale i obywateli. To właśnie w ten sposób Wielka Brytania znacząco zwiększyła zasięg sieci LTE. Polska dziś stawia na własną państwową sieć TETRA, co z jednej strony zwiększa kontrolę nad infrastrukturą, ale rodzi też pytanie o to, czy za kilka lat nie będzie konieczna kolejna kosztowna modernizacja, aby osiągnąć lepsze możliwości. Należy bowiem zaznaczyć, że wiele państw postawiło na przejście z TETRA na łączność 4G i 5G, tak jak na kolei obecnie stawia się na zmianę z GSM-R na FRMCS – wskazuje.

Stan łączności służb omawiała 15 września 2026 r. sejmowa Komisja Cyfryzacji. Przedstawiciele resortu przekonywali, że sytuacja wygląda dziś inaczej, niż przedstawiał to raport NIK z 2025 r. – Nie chcę się chwalić, ale możemy świadomie powiedzieć, że służby resortu MSWiA są w pełni skomunikowane – mówił Dariusz Nowak-Nova, dyrektor Departamentu Teleinformatyki MSWiA. Według danych przedstawionych na komisji pod koniec 2023 r. sieć TETRA obejmowała nieco ponad 20 proc. powierzchni kraju, a we wrześniu 2026 r. około 70 proc. Działa 367 stałych stacji bazowych, a resort ma umowę na kolejne 521.

Do końca 2027 r. stałe nadajniki mają pokrywać 90 proc. Polski. Resort nie zamierza stawiać masztów wszędzie. Luki, np. w górach, mają wypełnić stacje mobilne, nadajniki w radiowozach i radiotelefony, które poza zasięgiem TETRA skorzystają z sieci komórkowej LTE. – Koledzy z Austrii mówią: "Ale po co wam maszty? Damy wam słuchawki, które są dwusystemowe. Jak nie ma TETRY, to jest LTE". Tak że pójdziemy raczej w tę stronę – tłumaczył Nowak-Nova. Przedstawiciel resortu bronił też wyboru TETRY jako systemu podstawowego.

To nie jest tak, że to jest technologia, z której kraje europejskie się wycofują. Jest wręcz odwrotnie – odpowiadał Nowak-Nova. Resort szacuje, że w Europie TETRA będzie używana jeszcze co najmniej 15 lat.

MSWiA odrzuca też pomysł, by sieć dla służb oprzeć na infrastrukturze prywatnych operatorów. – Sytuacja podczas wojny w Ukrainie pokazała, że państwo nie może tracić kontroli nad łącznością – tłumaczył Nowak-Nova. Łączność kryzysowa dla służb ma w całości opierać się na infrastrukturze kontrolowanej przez państwo.

Wiceminister spraw wewnętrznych Tomasz Szymański przyznał z kolei, że łączność państwowa była dotąd traktowana drugorzędnie, a nawet trzeciorzędnie. Jak mówił, każda służba podległa MSWiA miała własny system, który nie współpracował z innymi. Formacje rozbudowywały je według własnego uznania, miały osobne komórki wykonawcze i niekiedy dublowały zakupy.

Nie było organu spinającego, nie było jednego organizatora, nie było jednego podmiotu spinającego. Łączność była traktowana pobocznie. Tutaj mieliśmy bardzo dużo do zrobienia. De facto nic nie funkcjonowało – stwierdził.

Według resortu przyspieszenie modernizacji systemu łączności wymusiła ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej uchwalona pod koniec 2024 r. Uczyniła ona szefa MSWiA organizatorem państwowej łączności, a budowę wspólnej sieci radiowej prowadzi komendant główny Policji.

Pieniądze zapewnia Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej. Na łączność państwową i ostrzeganie ludności przewidziano w nim 304,3 mln zł w 2025 r. i 289,2 mln zł w 2026 r. Jedna stacja bazowa kosztuje około 200 tys. zł, nie licząc anten. Resort nie podał całkowitego kosztu budowy sieci. Szymański mówił też o systemie Cell Broadcast, który ma rozsyłać ostrzeżenia na telefony i nad którym resort pracuje z operatorami komórkowymi – powiedział.

Zasięg nie oznacza jeszcze, że funkcjonariusze mają radiotelefony TETRA. Według MSWiA trwają przetargi na ich zakup, ale na komisji nie podano, ile urządzeń trafi do służb ani kiedy. W systemie TETRA mają pracować wszyscy policjanci. Straż Graniczna ma w całości przejść na ten standard, a jej dotychczasowy system DMR (Digital Mobile Radio) pozostanie rozwiązaniem zapasowym.

DMR to cyfrowy standard łączności radiowej wykorzystywany m.in. przez służby i przedsiębiorstwa, jednak oferuje mniej zaawansowane funkcje niż TETRA, która została zaprojektowana specjalnie z myślą o służbach bezpieczeństwa i ratownictwie, zapewniając wyższy poziom niezawodności, bezpieczeństwa oraz możliwości pracy w rozbudowanych sieciach łączności. Siecią mają zostać objęte także Służba Ochrony Państwa, ratownictwo medyczne i górskie oraz centra zarządzania kryzysowego.

Osobną kwestią jest straż pożarna. – Dużym wyzwaniem jest PSP, czyli straż pożarna – przyznał Nowak-Nova. Resort zapewnia, że PSP dostanie terminale TETRA, ale ochotnicze straże jako stowarzyszenia nie mogą uzyskać licencji na szyfrowaną sieć. Radiotelefony mają dostać na pewno jednostki OSP z Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego.

Jednocześnie PSP przechodzi z analogu na DMR, standard niezgodny z TETRA. Według serwisu Remiza.pl we wrześniu 2026 r. DMR działał w pełni w co najmniej 11 powiatach, a migracja ma potrwać do 2028 r. NIK ostrzegała, że w straży mogą działać 2 niekompatybilne systemy.

Wybór TETRA bywa kwestionowany. W 2023 r. badacze ujawnili luki w szyfrowaniu TETRA, a najgroźniejsza dotyczyła algorytmu TEA1, celowo osłabionego ze względu na przepisy eksportowe.

Teoretycznie luki mogą pozwolić na podsłuchiwanie na bieżąco rozmów policji, wojska czy ratowników. Ewentualny napastnik mógłby też wprowadzać do sieci fałszywe rozkazy, odtwarzać stare komunikaty albo wywoływać fałszywe alarmy.

Resort zapewnia jednak, że szyfrowanie, z którego korzystają polskie służby, gwarantuje bezpieczeństwo systemu. Państwowa sieć korzysta bowiem nie z TEA1, a z algorytmu TEA2, przeznaczonego dla służb bezpieczeństwa. W jego wypadku dowodów na potwierdzone złamanie nie ma. Sprzętu nie może też kupić każdy. "Korzystanie ze sprzętu wyposażonego w algorytm TEA2, jak i nabywanie takiego sprzętu wymagają posiadania stosownej licencji" – tłumaczył w czerwcu wiceminister Tomasz Szymański w odpowiedzi na interpelację.