Błędne koło. Do węgla dopłacamy coraz więcej

Polska dofinansowuje obecnie górnictwo węgla kamiennego głównie w ramach mechanizmu tzw. dopłat do redukcji zdolności produkcyjnych. Został on wdrożony przez rząd i Sejm pod koniec 2021 r. Był to efekt tzw. umowy społecznej rządu z branżą górniczą, która zadeklarowała stopniowe wygaszenie wydobycia do 2049 r. W ostatnich latach chodzi istotnie o pokrycie różnicy między kosztami działalności wydobywczej a przychodami kopalń. Do tego dochodzą pozostałe części finansowania górnictwa przez państwo - odroczenia zobowiązań, środki osłonowe, restrukturyzacje.

W parze z tym idą ujemne wyniki finansowe. Prognozowana strata netto Polskiej Grupy Górniczej za 2025 rok to 5 mld zł, a w przypadku JSW, co ogłosiły niedawno władze spółki, ponad 6,25 mld zł. I to mimo zwiększenia wydobycia węgla. "Bardzo istotnym czynnikiem kształtującym ten wynik było ujęcie odpisu aktualizującego wartość niefinansowych aktywów trwałych w łącznej wysokości 3,17 mld zł" - tłumaczy spółka.

Sprawdziliśmy, jak przebiega realizacja ustawy będącej skutkiem umowy społecznej, która ustanowiła system wsparcia dla górnictwa do 2031 roku. Według danych Fundacji Instrat dziesięcioletni koszt programu wsparcia górnictwa na lata 2022–2031 szacowano na 28 mld zł. Już dziś wiadomo, że to nieadekwatnie niska kwota, do której dobijamy już po czterech latach.

W 2022 r., po wybuchu wojny w Ukrainie, co skutkowało szerokim kryzysem energetycznym, przewidziano 6 mld zł wsparcia, jednak z tej kwoty wykorzystano "zaledwie" 1,6 mld zł. Z państwowej kroplówki skorzystano więc zaledwie w 25 proc. Dopłaty zgarnęły wtedy PGG i Tauron Wydobycie.

Można to wiązać z nadzwyczajnie dobrą sytuacją finansową kopalń po wybuchu kryzysu energetycznego i wzroście cen węgla po agresji Rosji na Ukrainę. PGG osiągnęła w 2022 r. dodatni wynik EBITDA na poziomie blisko 4,5 mld zł.

Wysokie ceny węgla podbiły też wynik PGG za 2023 r. Grupa zakończyła go, mając ponad 2,3 mld zł zysku netto. Spółka nie otrzymała dotacji do redukcji zdolności produkcyjnych dla spółki, ale to oznacza, że państwo nie dopłacało w innej formie do górnictwa. Oficjalne sprawozdanie dla KE podaje, że pomoc publiczna dla jednostek postawionych w stan likwidacji wyniosła w 2023 r. łącznie 1,5 mld zł. A w listopadzie 2023 r. Skarb Państwa objął akcje Spółki Restrukturyzacji Kopalń za 476,2 mln zł z przeznaczeniem na koszty nadzwyczajne związane z zamykaniem kopalń.

Pod koniec 2023 r. było już pewne, że kolejny rok będzie oznaczał dużą kroplówkę od państwa na rzecz górnictwa. Według informacji Ministerstwa Przemysłu trzy spółki węglowe - PGG, Południowy Koncern Węglowy i Węglokoks Kraj - dostały w 2024 r. łącznie 5,77 mld zł wsparcia na redukcję zdolności produkcyjnych, z czego aż 3,5 mld zł w formie obligacji.

Swoje dołożył do tego efekt spadków cen węgla na świecie. Średnia cena zbytu węgla była o 27,3 proc. niższa niż rok wcześniej, a w przypadku węgla energetycznego o ponad 30 proc. niższa. Osobno należy doliczać środki na likwidację kopalń, SRK i świadczenia osłonowe — w 2024 r. było to ok. 724 mln zł. Łącznie do węgla Polska dopłaciła ok. 6,5 mld zł.

W zeszłym roku skala dopłat do węgla w Polsce urosła do poziomu 9 mld zł. Z czego ok. 3,5 mld zł (w tym 2,4 mld zł to dopłaty do redukcji zdolności produkcyjnych) zapisanych zostało w ustawie budżetowej oraz do 5,4 mld zł w skarbowych papierach wartościowych.

W 2026 r. państwo planuje wydać na górnictwo węgla kamiennego co najmniej 7,5 mld zł. Z tego 5,5 mld zł ma trafić na zadania związane z likwidacją kopalń i dopłatami do redukcji zdolności produkcyjnych. Pozostałe 2 mld zł przewidziano na programy osłonowe dla pracowników polskich kopalni.

W projekcie budżetu na ten rok nie przewidziano dodatkowego wsparcia w obligacjach, choć resort energii zabiegał o kolejne 2,5 mld zł w skarbowych papierach wartościowych. To ważne zastrzeżenie, bo finanse w górnictwie się nie spinają. Wiceminister Marian Zmarzły mówił, że PGG i Południowy Koncern Węglowy (dawniej Tauron Wydobycie) zgłosiły zapotrzebowanie na dodatkowe ok. 4 mld zł dla utrzymania płynności w tym roku.

Z tego 3 mld zł miałoby dostać PGG, a miliard zł PKW. Gdyby państwo dosypało te środki, to rachunek "dopłaty do węgla" mógłby urosnąć z ok. 7,5 mld zł do rekordowych 11,5 mld zł.

Tym dwóm spółkom przyznano wcześniej łącznie 5,5 mld zł, ale ta kwota wystarczy, żeby im zapewnić płynność do lipca-sierpnia. Wiemy już, że PGG potrzebuje dodatkowych 3 mld zł, a PKW ok. 1 mld zł – powiedział PAP wiceminister energii.

Marian Zmarzły zadeklarował też, że chce, by w maju pierwsze osoby w Jastrzębskiej Spółce Węglowej skorzystały z jednorazowych odpraw pieniężnych. Przyznał też, że jest szansa, by w czerwcu JSW wypuściło pierwsze osoby na urlopy górnicze i przeróbkarskie. Instrumentami osłonowymi będzie mogło zostać objętych ponad 4 tys. pracowników JSW, co stanowi jedną ósmą wszystkich zatrudnionych w Grupie JSW.

Spółka jest europejskim potentatem w produkcji węgla koksującego. Tylko w tym roku na jednorazowe odprawy pieniężne przekazane ma zostać ok. 196,5 mln zł, a na pozostałe świadczenia: urlopy górnicze i przeróbkarskie 365 mln zł. Do 2031 roku na osłony w JSW przewidziano ponad 2 miliardy złotych.

• w 2026 r. – 562 mln zł,
• w 2027 r. – 511 mln zł,
• w 2028 r. – 420 mln zł,
• w 2029 r. – 315 mln zł,
• w 2030 r. – 196 mln zł,
• w 2031 r. – 47,5 mln zł.

W 2025 r. Jastrzębska Spółka Węglowa wyraźnie zwiększyła wydobycie węgla w porównaniu z rokiem poprzednim. - Jednocześnie funkcjonowała w tamtym okresie pod silną presją cenową, która co prawda w bieżącym roku uległa niewielkiemu złagodzeniu - jednak poziomy cen węgla koksowego i koksu są nadal dalece niesatysfakcjonujące z perspektywy naszych wyników - tłumaczył Bogusław Oleksy, pełniący obowiązki prezesa zarządu JSW S.A.

Polska Grupa Górnicza to największa spółka wydobywająca węgiel kamienny w Polsce i Unii Europejskiej. W siedmiu kopalniach i towarzyszących im zakładach zatrudnia ok. 35 tys. osób. PGG chciałaby w tym roku ograniczyć zatrudnienie o ok. 5 tys. pracowników. W całej grupie kapitałowej JSW zatrudnienie wynosi około 32 tys. osób.

Bartłomiej Chudy, dziennikarz i wydawca money.pl