Pompa ciepła nie do każdego domu. Kiedy się opłaca?

Pompa ciepła. Zdj. ilustracyjnePompa ciepła. Zdj. ilustracyjne
Źródło zdjęć: © GETTY | J. Blanding

Pompa ciepła może być jednym z najtańszych sposobów ogrzewania budynku, ale nie znaczy to, że sprawdzi się bezwarunkowo w każdym domu. To nie wiek budynku gra tu największą rolę.

Według danych Polskiej Organizacji Rozwoju Technologii Pomp Ciepła (PORT PC), po trzech kwartałach 2026 r. sprzedaż pomp ciepła do hurtowni i instalatorów zwiększyła się o 21 proc. rok do roku. Prym wiodą pompy gruntowe (wzrost o 63 proc.).

W niedawnej analizie Polskiego Alarmu Smogowego (PAS) pompa ciepła z ogrzewaniem podłogowym biła z kolei na głowę inne źródła ogrzewania. Dla modelowego domu (czworo domowników, 150 mkw., średni standard ciepła, zużycie ciepła 120 kWh/mkw./rok) roczny koszt pompy powietrze-woda wyniósł 5465 zł, a gruntowej 4700 zł.


DLA CIEBIE
Masz firmę. Jak ochronić to, co najważniejsze?


Zanim podejmiesz decyzję

Nie znaczy to jednak, że pompa sprawdzi się zawsze i wszędzie. Trzeba i warto spełnić kilka warunków i porządnie wszystko policzyć.

  • Zleć audyt energetyczny – określi on zapotrzebowanie budynku na ciepło i wskaże w razie potrzeby najbardziej opłacalne prace modernizacyjne.
  • Sprawdź instalację grzewczą – ustal zwłaszcza, jaka temperatura zasilania jest potrzebna w czasie mrozów.
  • Zweryfikuj moc grzejników – może się okazać, że wystarczy wymienić część z nich, zamiast całej instalacji.
  • Oblicz sezonową efektywność – sprawdź SCOP, ale poproś też instalatora o prognozę SPF (niżej rozwijamy te skróty). Wysoki parametr katalogowy nie gwarantuje identycznego wyniku w konkretnym budynku.
  • Porównaj całkowite koszty ogrzewania – cenę energii, opłaty dystrybucyjne, koszty serwisu, zużycie energii przez grzałkę, sprawność dotychczasowego źródła ciepła, ale także koszt zakupu i montażu urządzenia oraz modernizacji instalacji. Uwzględnij też ewentualne dofinansowanie i szacowany czas zwrotu inwestycji.

SCOP, COP i SPF. Współczynniki efektywności

Wróćmy do punktu czwartego: chodzi tu o współczynniki efektywności pompy ciepła, które określają, ile ciepła urządzenie wytwarza w stosunku do zużytej energii elektrycznej.

COP (Coefficient of Performance) jest mierzony w warunkach laboratoryjnych – jeśli producent pompy podaje, że ma ona COP=4, to oznacza, że powinna dostarczyć 4 kWh energii cieplnej do budynku, zużywając 1 kWh prądu.

SCOP (Seasonal Coefficient of Performance) również podaje producent, wartość ta uwzględnia dodatkowo wahania temperatur na zewnątrz w ciągu sezonu grzewczego.

SPF (Seasonal Performance Factor) liczy się, biorąc pod uwagę zmienne warunki pracy w całym sezonie grzewczym, obliczone na podstawie pomiarów z codziennej pracy pompy, najczęściej z całego roku.

Wybierając instalatora, pamiętaj, żeby sprawdzić, czy ma udokumentowane kwalifikacje i przeszkolenie, najlepiej potwierdzone certyfikatami Urzędu Dozoru Technicznego, EUCERT lub autoryzacją producenta.

Ważne, żeby potrafił ocenić stan techniczny i zapotrzebowanie energetyczne budynku oraz zaproponować rozwiązanie dopasowane do konkretnych potrzeb, a także oferował umowę określającą zakres prac, koszty, serwis gwarancyjny i pogwarancyjny.

Nowe domy i budynki energooszczędne

Pompa ciepła w nowym domu to najbardziej przewidywalny scenariusz. Budynek zaprojektowany i postawiony od podstaw, zgodnie z aktualnymi standardami energetycznymi, będzie miał stosunkowo niewielkie zapotrzebowanie na ciepło.

Dobra izolacja ścian i dachu, szczelne okna i prawidłowa wentylacja ograniczają straty ciepła, a więc również czas lub moc pracy urządzenia. To wszystko pozwala łatwiej dobrać odpowiednią moc pompy ciepła.

Pompy ciepła i klasy efektywności energetycznej

W nowym budynku można też zadbać od razu o ogrzewanie podłogowe, które może pracować przy niskiej temperaturze zasilania, a im niższa temperatura wody, której wymaga instalacja, tym mniej energii elektrycznej zostanie zużyte do produkcji ciepła.

PORT PC wskazuje, że w nowych budynkach z ogrzewaniem podłogowym pompa ciepła pobiera średnio tylko 25 proc. potrzebnej jej energii z sieci. Pozostałe 75 proc. pozyskuje z odnawialnych źródeł – powietrza, wody czy gruntu, a pompy ciepła mogą osiągać najwyższe klasy efektywności energetycznej – A++ i A+++.

Nie jest jednak prawdą, że pompa może współpracować wyłącznie z ogrzewaniem podłogowym – może działać też z tradycyjnymi grzejnikami, ale jej efektywność zależy od tego, jak wysokiej temperatury wody wymaga system.

Jeżeli np. do ogrzania pomieszczeń wystarcza woda o temperaturze 40-45°C, warunki pracy pompy są korzystniejsze niż w instalacji wymagającej 60-70°C.

Starsze domy z pompą czy bez?

Korzystanie z grzejników i pompy ciepła w starszych budynkach może więc wiązać się z wymianą części lub całości instalacji grzejnikowej, jej regulacją hydrauliczną czy po prostu doborem pompy wysokotemperaturowej.

W badaniu Instytutu Fraunhofera ds. Systemów Energii Słonecznej selektywna wymiana zaledwie 7 proc. wszystkich grzejników w modelowym domu pozwoliła obniżyć wymagane parametry instalacji z 75/60°C do 55/45°C. Odpowiadało to redukcji zużycia energii elektrycznej o 40-42 proc.

Jednak, jak zaznaczyli badacze, potencjał "jest specyficzny dla każdego budynku i zależy w szczególności od stanu jego renowacji oraz mocy zainstalowanych grzejników".

A co z wiekiem budynku? "Ma niewielkie znaczenie" – pisze o efektywności pracy pomp ciepła dr inż. Marek Miara, który przez ponad 20 lat kierował badaniami nad pompami w Instytucie Fraunhofera, a dziś reprezentuje organizację Heat Pumps Watch.

Powołuje się on na wieloletnie terenowe badania pomp ciepła w kilku krajach, które sprawdzały m.in. związek wieku budynku z efektywnością energetyczną pomp.

Jak pisze dr Miara, rok budowy mówi coś o pierwotnym standardzie energetycznym budynku, ale o rzeczywistej efektywności decydują jego aktualny stan i to, czy powierzchnia grzejna jest dopasowana do strat ciepła budynku "tak, by zapewnić mieszkańcom komfort cieplny".

"Badania potwierdzają, że pompy ciepła dobrze radzą sobie także w starszych, niezmodernizowanych budynkach. Obniżenie wymaganej temperatury zasilania (na przykład przez wymianę starych grzejników na tzw. niskotemperaturowe) oraz optymalizacja projektu i hydrauliki instalacji zawsze pomagają podnieść jej efektywność" – pisze dr Miara.

Jego zdaniem wcześniejsza termomodernizacja budynku nie jest warunkiem koniecznym.

Działa, ale czy jest taniej?

Warto jednak rozróżnić efektywność energetyczną od opłacalności ekonomicznej. Badania opisywane przez dr. Marka Miarę pokazują, że pompy ciepła mogą dobrze działać nawet w nieocieplonych budynkach. Nie oznacza to jednak, że zapewnią niższe rachunki niż dotychczasowe źródło ogrzewania.

Dlatego, rozważając pompę w starszym budynku, warto zwrócić uwagę na ocieplenie ścian zewnętrznych, izolację dachu lub stropu nad ostatnią kondygnacją, izolację podłogi i stropów oraz uszczelnienie okien, drzwi i innych miejsc, przez które do domu dostaje się zimne powietrze.

Według kalkulatora kosztów ogrzewania Porozumienia Branżowego na rzecz Efektywności Energetycznej (POBE), domy o słabej izolacji cieplnej potrzebują na ogrzewanie średnio 170 kWh energii na mkw. rocznie.

Dla porównania: w budynkach spełniających standard WT 2021 jest to 55 kWh/m2 rocznie, a w domach o bardzo dobrym standardzie energetycznym EU 30 – zaledwie 30 kWh/m2.

Słabo ocieplony budynek może więc potrzebować ponad trzy razy więcej energii niż dom spełniający standard WT 2021 i prawie sześć razy więcej niż budynek w standardzie EU 30.

Jak pisze w świeżym raporcie "Transformacja ciepłownictwa w Polsce. Edycja 2026" Forum Energii, wprowadzenie standardu WT 2021 przyczyniło się do obniżenia zużycia energii w nowych budynkach mieszkalnych. Think tank wskazuje jednak też, że wciąż konieczna jest termomodernizacja starszych budynków, m.in. po to, by obniżyć rachunki za energię dla ich mieszkańców.

Jaki budynek? Przygotowany

Podsumowując: zakup pompy ciepła bez wcześniejszego przygotowania budynku może przynieść rozczarowanie finansowe. Urządzenie będzie dostarczać ciepło, ale zużyje więcej prądu na każdą kilowatogodzinę energii cieplnej. Trzeba porównać nie tylko rachunki za dotychczasowe źródło ciepła, ale również koszt zakupu odpowiedniego urządzenia, termomodernizacji budynku, modernizacji instalacji, serwisu i ewentualnego dofinansowania inwestycji.

Z cytowanego wyżej uproszczonego kalkulatora POBE może skorzystać każdy, a rozważając inne inwestycje w elektryfikację, można też wesprzeć się symulatorem przygotowanym przez Fundację Instrat.

Trzeba jednak pamiętać, że kalkulator przedstawia wartości średnie i szacunkowe, a rzeczywiste zużycie zależy również od konstrukcji budynku, aktualnej instalacji grzewczej czy sposobu użytkowania.

Wybrane dla Ciebie