MediaMarkt w chińskich rękach. To dopiero początek? "Mogą zachwiać rynkiem"

Tomasz Setta
Jakub Jakóbowski, wicedyrektor Ośrodka Studiów WschodnichJakub Jakóbowski, wicedyrektor Ośrodka Studiów Wschodnich
Źródło zdjęć: © PAP, GETTY | R. Pietruszka, E. Remsberg, C. Mang

Chiński gigant e-commerce sfinalizował niedawno przejęcie spółki, do której należy między innymi sieć sklepów MediaMarkt. – Dzięki tej transakcji chińskie marki będą miały ułatwiony dostęp do europejskiego rynku. Ale pod tym wszystkim kryje się dużo bardziej niepokojący proces – mówi w rozmowie z money.pl wicedyrektor Ośrodka Studiów Wschodnich, Jakub Jakóbowski.

  • Chiński koncern JD.com w połowie listopada przejął kontrolę nad niemiecką spółką Ceconomy, do której należą sieci sklepów MediaMarkt i Saturn.
  • Transakcję zatwierdziła Komisja Europejska.
  • – Chińczycy "przedarli się przez sito", mimo istniejących unijnych regulacji – komentuje Jakub Jakóbowski.
  • – Pod tą "widoczną" warstwą równolegle dochodzi jednak do dużo głębszej i poważniejszej ekspansji – dodaje wiceszef Ośrodka Studiów Wschodnich.
  • Ekspert mówi również o konsekwencjach rosnącej roli Chin dla europejskiego przemysłu i trudnościach związanych z uniezależnieniem się od Pekinu.

Tomasz Setta, dziennikarz money.pl: Przejęcie sieci sklepów MediaMarkt przez chińskiego giganta to chyba pierwsza tak duża transakcja w Europie tego typu. To pana zdaniem ważny moment?

Jakub Jakóbowski, wicedyrektor Ośrodka Studiów Wschodnich, dyrektor Zespołu Chińskiego OSW: To ważny moment, bo wobec tej transakcji zastosowano nowy unijny instrument pod nazwą Foreign Subsidies Regulation (rozporządzenie w sprawie subsydiów zagranicznych zakłócających rynek wewnętrzny – red.). Pozwala on Komisji Europejskiej na zbadanie, czy firma spoza Unii Europejskiej – najczęściej chińska – nie startuje w przetargu bądź dokonuje przejęcia dzięki subsydiom.

Jednak pomimo zastosowania tego instrumentu wspomniana transakcja i tak "przedarła się" przez to "sito" i ostatecznie doszła do skutku.


DLA CIEBIE
Nie płać więcej niż musisz. Te ulgi podatkowe warto znać


Wygląda na to, że unijny mechanizm FSR do tej pory bardzo dobrze działał wobec nieuczciwych oferentów w przetargach publicznych, gdzie wielokrotnie został już użyty i skutecznie eliminował firmy z Chin. Tu z kolei mamy do czynienia z przejęciem istotnego podmiotu na rynku sprzedaży detalicznej, obecnego także w Polsce.

Moim zdaniem to kolejny krok Pekinu w przejmowaniu kontroli nad sieciami dystrybucyjnymi elektroniki, która – nawiasem mówiąc – również w coraz większym stopniu jest chińska. Chińczycy integrują w ten sposób cały łańcuch dostaw: od produkcji aż do dystrybucji.

Chce pan powiedzieć, że unijne regulacje nas zawiodły?

Uważam, że te przepisy są w eksperymentalnej fazie. Na poziomie państw narodowych mamy przecież bardzo mocno rozwinięty system prześwietlania inwestycji spoza Europy. Tyle że w tych badaniach bierze się pod lupę przede wszystkim strategiczne branże, infrastrukturę krytyczną czy produkcję zaawansowanych komponentów. Tymczasem detaliczną sprzedaż elektroniki trudno uznać za taki obszar, choć oczywiście przejęcie sklepów nie pozostanie bez wpływu na europejski rynek.

Co ważne, unijny mechanizm FSR powstał głównie z myślą o przetargach publicznych, a nie o tego typu transakcjach. FSR ma badać wpływ na konkurencję w Unii Europejskiej, nie bezpieczeństwo ekonomiczne. JD.com, chiński potentat e-commerce przejmujący właściciela MediaMarkt, zadeklarował szereg środków zaradczych – m.in. że nie będzie subsydiował działalności w UE – i ostatecznie otrzymał zgodę, choć będzie przez 10 lat nadzorowany pod tym kątem, pod groźbą dużych kar.

Przy okazji warto wspomnieć o pewnym kontrprocesie, który ma miejsce w Chinach w odpowiedzi na nowe europejskie regulacje. Przebiega on w następujący sposób: jeśli chcemy w Europie ustalić, czy dana chińska firma jest subsydiowana i narusza zasady uczciwej konkurencji, to Komisja Europejska musi pozyskać na ten temat określone dane. Tymczasem Chiny w ciągu ostatnich kilkunastu miesięcy, a zwłaszcza w ostatnim roku, stworzyły własne prawo, które zabrania chińskim przedsiębiorcom przekazywania takich informacji, właśnie w kontekście nowego unijnego instrumentu.

W rezultacie chińskie firmy znajdują się w potrzasku: Unia Europejska wymaga od nich "wyspowiadania się" ze wszystkiego, a chińskie prawo im tego zabrania. Ostatecznie przedsiębiorcy z Chin trzymają się swoich regulacji. To, niestety, pokazuje, że mamy do czynienia z prawnym "wyścigiem zbrojeń", gdzie w odpowiedzi na unijne mechanizmy Pekin może w krótkim czasie przygotować własne rozwiązania, które wybiją zęby europejskim przepisom.

Chińska ekspansja w Europie dotąd kojarzyła się części z nas głównie z zalewem paczek z towarami o niskiej jakości i coraz większą obecnością chińskich samochodów na drogach. Przejęcie dużej sieci sklepów z elektroniką to kolejny element jakiegoś większego planu Chin?

Przytoczone przykłady rzeczywiście najbardziej rzucają się w oczy, bo coraz częściej spotykamy chińskie marki w sklepach czy na ulicach. Duża sieć handlowa zarządzana przez Chińczyków może teraz w jeszcze większym stopniu ułatwiać dostęp do europejskiego rynku nowym, jeszcze nieznanym markom. Widzimy, że chińska elektronika również próbuje konkurować ceną, a wiele z tych produktów ma o wiele wyższą jakość niż jeszcze 10 czy 15 lat temu. Jeśli dołożymy do tego subsydia i praktyki nieuczciwej konkurencji, to może się okazać, że rynek zacznie się "przechylać" w stronę Chin.

Pod tą widoczną warstwą równolegle dochodzi jednak do dużo głębszej i poważniejszej ekspansji, z której konsumenci mogą sobie nie zdawać sprawy. Mam na myśli chińskie maszyny, które trafiają do europejskich fabryk, automatykę przemysłową, coraz większą liczbę chińskich komponentów w europejskich produktach.

W rezultacie rośnie liczba towarów, które nie mogą zostać wytworzone w Europie bez takich komponentów, a coraz częściej także bez chińskiej technologii. Widzimy to chociażby na przykładzie niemieckich czy francuskich marek samochodów, gdzie obecne są nie tylko proste elementy metalowe czy ogumienie, ale też zaawansowana chińska technologia do zarządzania elektroniką w środku pojazdu. Moim zdaniem to dużo ważniejszy proces od tych "widocznych" na co dzień przejawów chińskiej obecności w Polsce czy w Europie.

Jest pan jednym ze współautorów raportu "Chiński szok 2.0", gdzie wspólnie ze Związkiem Przedsiębiorców i Pracodawców poruszyliście ten temat. Co nas czeka, jeśli nie zaczniemy w porę przeciwdziałać?

Celem naszego raportu było pokazanie przede wszystkim skali tego zjawiska i tempa, w jakim ono zachodzi. W ostatnich latach mamy do czynienia z ogromnym przyspieszeniem tej ekspansji. Dość powiedzieć, że deficyt handlowy Unii Europejskiej i Chin rośnie dwucyfrowo. W tej chwili to blisko 30 proc. rocznie. To ogromne wielkości, a w tym momencie Pekin wrzucił "piąty bieg" w rozwoju nowoczesnych gałęzi przemysłu i eksportu. W takich warunkach trudno dostosować się do tak szybko zachodzących zmian.

Europejskie firmy nie są w stanie z tym konkurować, zwłaszcza że chiński rynek jest bardzo mocno niezrównoważony. Chińczycy mają ogromne moce przemysłowe, a po drugiej stronie niezwykle słaby popyt wewnętrzny. Nastroje tamtejszych konsumentów są złe, dlatego chińskie firmy muszą przekierować sprzedaż na rynki zagraniczne. Nie zmienia to faktu, że te relacje handlowe trzeba ucywilizować. Ale z naszych rozmów z biznesem wynika, że trudno sobie dzisiaj wyobrazić nowoczesny przemysł bez udziału Chin. Pochodzące stamtąd komponenty są już w naszych łańcuchach dostaw i nie da się tego zmienić w prosty sposób z dnia na dzień.

Nie mogę oprzeć się wrażeniu, że wszystko to przypomina trochę dotychczasowe relacje Europy z Rosją. Przez lata Moskwa starannie budowała system, w którym uzależniła wiele krajów od dostaw surowców energetycznych. W efekcie, po wybuchu wojny w Ukrainie, odcinanie Rosji było procesem długotrwałym i dla części biznesu dość bolesnym.

To dobre porównanie, ale moim zdaniem sytuacja w przypadku Chin jest dużo poważniejsza. Zależność energetyczna od Rosji była w gruncie rzeczy dosyć prosta do zredukowania. Mówimy o dostawach gazu czy ropy, która, owszem, ma różne gatunki, ale można przecież pozyskać te surowce w innych miejscach na świecie i dostosować do tego rafinerie czy terminale.

Mówiąc obrazowo: zamieniamy jedną, globalną "stację benzynową", czyli Rosję, na inne stacje?

Dokładnie. W kontekście Chin mówimy z kolei o dużo bardziej złożonych zależnościach. Mam na myśli określone kompetencje przemysłowe, które trzeba mieć w łańcuchu dostaw. To struktury z tysiącami różnych ogniw: firm, poddostawców, komponentów. Kiedy taka kompetencja jest skoncentrowana w jednym miejscu – w tym przypadku w Chinach – to w Europie zdolności tego typu zamierają.

Podam przykład: gdybyśmy dzisiaj chcieli znaleźć inżynierów, którzy potrafią zrobić wafle do fotowoltaiki (cienkie plastry półprzewodnikowe, z których produkuje się ogniwa słoneczne – red.), to ta kompetencja gdzieś w Europie już się dawno rozpłynęła, bo zostaliśmy wypchnięci przez Chińczyków jakieś 15 lat temu. Można oczywiście dywersyfikować dostawy i szukać alternatyw, ale ten proces będzie dużo dłuższy niż w przypadku Rosji.

Wrócę do wcześniejszego pytania: czy zaczynamy w Europie temu przeciwdziałać?

Sądzę, że Europa zaczęła już odrabiać tę lekcję. Na razie wiele z tych działań obserwujemy na poziomie biznesu. Mam za sobą rozmowy w Polsce, gdzie przedsiębiorcy relacjonowali, jak słyszeli od partnerów z Zachodu: "Wiemy, że u ciebie jest trochę drożej, ale mimo wszystko chcemy mieć tutaj część zamówień, bo w czasie pandemii byliśmy odcięci od dostaw z Chin".

Unijna machina też powoli zaczyna pracować w tym kierunku. Trwają prace nad nowym instrumentem dotyczącym dywersyfikacji. Chodzi o to, by skłaniać do tego europejskie firmy, ale też je wspierać.

A może jest tak, że Chiny już dawno mają nas w garści i niewiele da się zrobić?

To zależy, który sektor będziemy analizować. Moim zdaniem potrzebujemy teraz skupić się na kilku najbardziej krytycznych obszarach. Musimy zrobić triaż i ocenić, co jest naszym priorytetem, bo nie jesteśmy w stanie pozbyć się wszystkich zależności jednocześnie. To pozwoli przygotować się nam na przykład na wypadek wojny na Pacyfiku. W takim scenariuszu musimy przecież mieć możliwość dalszej produkcji leków i broni czy zdolność do napraw naszej infrastruktury krytycznej.

Moim zdaniem to jedyne wyjście: musimy stopniowo budować kompetencje w kluczowych dla nas obszarach. W przeciwnym razie pozostaje nam tylko obezwładniający fatalizm i poczucie, że już nic nie da się zrobić. Nie możemy temu ulegać.

To nasz europejski punkt widzenia. A chiński? Sądzi pan, że Pekin osiągnął już swój cel i może kontrolować europejską gospodarkę?

Chiński przywódca Xi Jinping sformułował ten cel bardzo jasno już w 2020 r.: Chiny powinny maksymalnie zredukować swoją zależność od świata zewnętrznego i maksymalnie zwiększyć zależność świata od Chin. W jego ocenie to potężny mechanizm odstraszania, bo przecież nikt nie będzie mógł Chinom zaszkodzić, jeśli będą miały możliwość przecięcia kluczowych łańcuchów dostaw.

Chińczycy bardzo skrupulatnie zarządzają dzisiaj tymi zależnościami, żeby wykorzystywać je jako broń polityczną.

Co ważne, Chiny nie tylko są skłonne sprzedawać metale ziem rzadkich czy krytyczne części do dronów, od których w razie potrzeby można kogoś odciąć. Oprócz tego Pekin chce też uniemożliwić pozostałym krajom skuteczną dywersyfikację. Stąd między innymi zakaz eksportu niektórych maszyn. Indie chcą stać się dla Europy alternatywą w produkcji ogniw, więc nie można im sprzedawać maszyn do produkcji ogniw. Chiny zakazują również eksportu technologii, a własnym inżynierom opuszczania kraju.

W dużym skrócie nie chodzi więc o to, by pokonać przeciwnika, ale by utrzymywać istniejące zależności, zarabiać na nich, a przy okazji móc je wykorzystać w krytycznym momencie.

Chińska ekspansja w europejskim przemyśle ma jakieś wymierne koszty? Da się to policzyć?

Porównywanie bezwzględnych wartości handlowych w tym kontekście nie ma większego sensu, bo przy tak złożonych łańcuchach dostaw takie dane bardziej zaciemniają nam obraz niż cokolwiek naświetlają.

Dlatego w naszym raporcie skupiliśmy się na wartości dodanej: ile z tego, co przetwarzamy i wysyłamy dalej, czyli z naszej wartości dodanej w przemyśle, jest zagrożone przez konkurencję z Chin. I te liczby są znaczące, choć naszym zdaniem wciąż niedoszacowane, bo tempo ekspansji Chin stale rośnie. W ślad za tym idą utracone miejsca pracy.

W przemyśle te problemy dotyczą z jednej strony na przykład branży meblarskiej, która musi mierzyć się z konkurencją ze strony chińskiego e-commerce, ale kłopoty pojawiają się także w branżach, w których widzimy swoją przyszłość. Mamy wokół Wrocławia rozbudowany ekosystem bateryjny, przemysł maszynowy i bardzo zaawansowane technologicznie obszary, o które warto zawalczyć.

Dużo mówiliśmy już o roli biznesu i poszczególnych rządów w poukładaniu na nowo relacji gospodarczych z Chinami. A co z nami, konsumentami? Czy nasze zwykłe, codzienne wybory, w których często kierujemy się ceną, też mają znaczenie?

To diabelski zakład, jaki Chiny postawiły przed Europą. Pekin uderza w najbardziej wrażliwy nerw współczesnego społeczeństwa kapitalistycznego, czyli w mechanizm cenowy. On rządzi nami na wiele różnych sposobów, nie mówię przecież tylko o konsumentach, ale również o zamówieniach publicznych. To zrozumiałe, że chcemy wydać jak najmniej, a przy tym jak najbardziej efektywnie.

Trudno ex cathedra potępiać każdego, kto kupuje chińskie produkty. Zresztą, sam to robię, więc nie chciałbym tak stawiać sprawy. Natomiast nie ulega wątpliwości, że jeśli proces chińskiej ekspansji przemysłowej będzie postępował tak jak do tej pory przez kolejnych kilkanaście lat, to możemy się wówczas obudzić w świecie pełnym bardzo głębokich zależności, ale też powolnego "wypłukiwania" przemysłu w Polsce i Europie.

Przypominam, że nasz kraj to jedna z najbardziej uprzemysłowionych europejskich gospodarek. Jesteśmy również bardzo silnie włączeni w globalne łańcuchy dostaw. W tym kontekście można powiedzieć, że suma 38 mln decyzji konsumenckich może mieć ogromne znaczenie dla tego, w którą stronę pójdziemy.

Co w takim razie możemy zrobić?

Sam wyznaję prostą zasadę: warto porównać sobie ceny z polskiej firmy, od polskiego dostawcy. Jeśli w porównaniu z Chinami jest przepaść, to kupujemy tańszy produkt. A jeśli ta różnica w cenie jest niewielka, to warto rozważyć wybór polskiej marki.

Jest jeszcze jeden ważny aspekt: obszary strategiczne, czyli produkcja leków, zdolności obronne, odporność kraju. Moim zdaniem powinniśmy w tych dziedzinach zaakceptować podwyższone koszty, chociażby przejściowo. Owszem, będziemy za nie płacić więcej, ale będziemy też mieli nad nimi pełną kontrolę.

Podam prosty przykład z życia wzięty, czyli nowy autobus w gminie, który może być polskiej produkcji, ale też być z Chin, naszpikowany czujnikami, które przesyłają potem wiele różnych informacji poza nasz kraj. Taki wybór może być tańszy, ale też mniej bezpieczny. Pamiętajmy, że to również ma swoją cenę.

Wybrane dla Ciebie