Były wicepremier ostrzega: realnie nie da się utrzymać w Polsce 2,5 tys. gmin

Reforma samorządowa to temat wymagający pilnej dyskusji. Prof. Jerzy Hausner uważa, że obecna liczba 2,5 tys. gmin w Polsce jest nie do utrzymania.

Zmiany demograficzne oraz migracje wpływają na malejące dochody gmin. Profesor Hausner podkreśla w rozmowie z portalemsamorzadowym.pl, że skala zadań dla gmin rośnie, a wymogi finansowe ich realizacji stają się coraz większe, dlatego uważa, że "realnie nie da się utrzymać w Polsce 2,5 tys. gmin".

Profesor Hausner uważa, że niezbędne są rozwiązania systemowe zachęcające do międzygminnej współpracy oraz tworzenia subregionalnych obszarów funkcjonalnych. To pozwoliłoby na efektywniejsze zarządzanie oraz lepsze planowanie strategiczne, a w dłuższej perspektywie - na uniknięcie regresu samorządowego.

Rok 2025 był pierwszym, w którym funkcjonował nowy system finansowania potrzeb gmin, powiatów i województw. Jest to jedna z większych reform, przeprowadzona w 2024 roku (pierwszym roku rządów obecnej koalicji) przez ministra finansów i gospodarki Andrzeja Domańskiego.

Reforma sprowadzała się przede wszystkim do zwiększenia strumienia pieniędzy pochodzących z PIT i CIT, co miało zwiększyć autonomię finansową JST. Przed zmianą samorządy miały po prostu procentowy udział we wpływach podatkowych, które były dzielone pomiędzy nimi a rządem.

Od 2025 roku dochody samorządów są liczone nie od wpływów, a od bazy podatkowej - czyli od tego, jak duży dochód na danym terenie zgłaszają podatnicy PIT i CIT. Taka zmiana miała na celu także uniewrażliwić władze lokalne na reformy podatkowe przeprowadzane przez rząd (a które zwykle uszczuplały ich dochody własne).

W nowej ustawie zmieniono też system wyrównywania dochodów poszczególnych samorządów - nastąpiło odejście od tzw. subwencji ogólnych na rzecz mechanizmu mówiącego o "potrzebach finansowych" JST. Te potrzeby wyliczane są w oparciu o różne determinanty, to np. liczba dzieci uczęszczających do przedszkoli, liczba pracujących, długość dróg (w przypadku powiatów) czy terenów zielonych (w przypadku gmin).

Podstawową jednostką samorządową jest gmina. Tych jest w Polsce 2479 (według stanu na początek 2025 roku). To ona odpowiada za większość spraw, z jakimi w życiu codziennym borykają się Polacy.

To od zarządzających gminą zależy, jakim autobusem i po jakiej drodze do podstawówki pojedzie nasze dziecko, w jakich warunkach będzie się uczyć, a gdy zachoruje – jaki lekarz przyjmie je w przychodni. Gmina wypłaci pieniądze w ramach programu 800+, zadba również o to, by do naszego domu doprowadzona była kanalizacja czy chodnik, a odpady odebrało przedsiębiorstwo gospodarki komunalnej.

Źródło: portalsamorzadowy.pl