Milionowa kara dla PKO BP. Bank zapowiada reakcję

W poniedziałkowym komunikacie KNF wskazała, że decyzję o nałożeniu sankcji wydała 5 sierpnia. Nadzór podkreślił, że maksymalny wymiar każdej z kar mógłby przekroczyć 3,8 mld zł, a rozstrzygnięcie nie jest ostateczne.

PKO BP w stanowisku przekazanym PAP ocenił, że nie zgadza się z argumentacją Komisji i skorzysta z dostępnych środków prawnych. Bank zaznaczył też, że postępowanie dotyczy historycznych kwestii związanych z lokatami strukturyzowanymi z gwarancją kapitału z lat 2021-2023.

Zarzuty dotyczą lokat strukturyzowanych oferowanych przez bank. To produkt, który łączy element lokaty terminowej z inwestycją w instrumenty finansowe. W praktyce bank dzieli wpłacony kapitał na części, np. przeznaczając jedną na bezpieczniejszy komponent (jak obligacje skarbowe), a drugą na instrument pochodny, np. opcję powiązaną z wybranym aktywem bazowym, takim jak akcja, indeks giełdowy czy waluta.

Największa sankcja wyniosła 26 mln zł. KNF wskazała, że bank miał nie informować klientów o istniejących konfliktach interesów przy świadczeniu usług dotyczących lokat strukturyzowanych w okresie od 7 lutego 2022 r. do 29 marca 2023 r.

Komisja napisała, że PKO BP nie rozpoznał dwóch rodzajów konfliktów interesów. Pierwszy miał dotyczyć napięcia między interesem banku a obowiązkiem działania rzetelnie i z uwzględnieniem najlepiej rozumianego interesu klienta. "W interesie Banku było minimalizowanie kosztów zakupu opcji stanowiącej instrument pochodny wbudowany w lokatę, który był rzeczywistym kosztem dla Banku z tytułu oferowania klientom lokat strukturyzowanych" - napisała KNF.

KNF wyjaśniła, że podczas konstruowania lokat strukturyzowanych bank stosował tzw. współczynnik partycypacji, który określał relację pomiędzy nominałem opcji a nominałem depozytów zebranych od klientów na lokatę strukturyzowaną.

Według nadzoru dążenie do minimalizowania kosztu zakupu opcji poprzez przyjęcie współczynnika partycypacji niższego niż 100 proc. oznaczało pogorszenie warunków wypłaty odsetek dla klienta. Komisja wskazała też mechanizm wpływu tego działania na marżę banku: niższy koszt zakupu opcji na rynku międzybankowym miał przekładać się na wyższą marżę dla banku, a wyższy koszt opcji miał ją ograniczać.

Drugi wskazany przez KNF konflikt interesów dotyczył rozbieżności pomiędzy interesami klientów z segmentów bankowości osobistej i prywatnej a interesami klientów bankowości podstawowej. KNF poinformowała, że klienci bankowości podstawowej mieli otrzymywać korzystniejsze warunki lokat strukturyzowanych, m.in. w zakresie wypłaty gwarantowanej (określanej jako "rabat") w przypadku dotknięcia bariery oraz wyższy współczynnik partycypacji.

Komisja podkreśliła, że oba konflikty jednocześnie wpływały na marże pobierane przez bank i na odsetki oferowane klientom. KNF zaznaczyła przy tym, że takie sytuacje nie musiałyby budzić zastrzeżeń, gdyby bank właściwie nimi zarządzał, jednak "organizacja banku oraz regulacje wewnętrzne" nie gwarantowały ochrony interesu klienta. "Bank nie ujawnił klientom tych konfliktów interesów" - zaznaczyła KNF.

Nadzór przypomniał, że zgodnie z prawem bank powinien informować o konfliktach interesów przed zawarciem umowy, by klient mógł podjąć świadomą decyzję. KNF oceniła też, że brak wypełnienia obowiązku informacyjnego był sprzeczny z najlepiej rozumianym interesem klientów i świadczył o braku rzetelności oraz profesjonalizmu.

Kolejna kara, 8 mln zł, dotyczyła - jak opisała KNF - braku przeprowadzenia analizy struktury kosztów i opłat proponowanej w odniesieniu do lokat strukturyzowanych. Komisja wskazała, że bank miał nie sprawdzić, czy koszty i opłaty (w tym marże) nie pogarszają oczekiwanej rentowności lokat strukturyzowanych oraz czy nie równoważą lub nie eliminują przewidywanych korzyści finansowych lub podatkowych.

KNF podkreśliła, że bank ma prawny obowiązek zbadania, czy koszty produktu nie niwelują potencjalnych zysków klientów. Ma to pozwolić na prawidłowe oszacowanie kosztów i ich wpływu na rentowność oferowanych rozwiązań inwestycyjnych.

W ocenie KNF bank w okresie od 7 lutego do 16 listopada 2022 r. nie stosował rozwiązań ofertowych, które miały zapewnić, że lokata strukturyzowana będzie odpowiednia dla określonej grupy docelowej. Kara za to naruszenie wyniosła 4 mln zł.

Komisja relacjonowała, że część klientów zawierała umowy lokat strukturyzowanych bez wcześniejszego wypełnienia ankiety badającej zgodność produktu z ustalonymi grupami docelowymi. Nadzór wskazał, że bank nie weryfikował wówczas, czy lokaty są oferowane osobom, których potrzebom, cechom i celom odpowiada dany produkt. KNF oceniła, że tworzyło to ryzyko zakupu lokat przez osoby, których wiedza, doświadczenie, sytuacja finansowa lub tolerancja ryzyka nie pasowały do grupy docelowej określonej przez bank.

KNF podała również, że zastrzeżenia dotyczyły braku opracowania i wdrożenia rozwiązań w procesie tworzenia lokat, które gwarantowałyby, że są one odpowiednie dla grupy docelowej. Komisja zwróciła uwagę, że przy opracowaniu lokaty strukturyzowanej bank powinien określić kategorię ryzyka właściwą dla danego produktu, a ta norma ma charakter gwarancyjny i ma zapewnić poprawny opis grupy docelowej.

KNF tłumaczyła, że konstrukcja lokat strukturyzowanych może utrudniać klientowi zrozumienie ryzyka związanego ze stopą zwrotu lub kosztów rozwiązania umowy przed terminem, dlatego kategorie ryzyka powinny być opisane bardziej szczegółowo.

Nadzór podkreślił, że bank, opisując kategorię ryzyka, miał nieprawidłowo przypisywać przygotowywane lokaty strukturyzowane do produktów nieskomplikowanych. "Doprowadziło to do nieprecyzyjnego opisania kategorii ryzyka, nieodpowiadającej profilowi ryzyka potencjalnego klienta" - wyjaśniła KNF, dodając, że przy opisie grup docelowych bank nie uwzględnił także wskaźnika zysku do ryzyka związanego z lokatą strukturyzowaną. Kara za ten wątek wyniosła 8 mln zł.

Najmniejsza kara, 1,5 mln zł, dotyczyła kierowania do klientów i potencjalnych klientów informacji sprzedażowych, które - według KNF - były nierzetelne, mogły budzić wątpliwości i wprowadzać w błąd.

Komisja wskazała dwie oferty: lokatę strukturyzowaną na 36 miesięcy opartą na indeksie S&P500 (w okresie od 7 do 18 lutego 2022 r.) oraz lokatę na 25 miesięcy opartą na indeksie Euro Stoxx 50 (w okresie od 16 do 30 sierpnia 2022 r.). KNF podkreśliła, że regulacje dotyczące materiałów udostępnianych klientom są ważne, bo zapewniają dostęp do precyzyjnych i wiarygodnych informacji, na podstawie których klient może świadomie zdecydować o powierzeniu bankowi środków.

PKO BP przekazał, że decyzja KNF odnosi się do spraw związanych z lokatami strukturyzowanymi z gwarancją kapitału z lat 2021-2023. Bank wskazał też skalę produktów objętych postępowaniem: "Produkty objęte postępowaniem stanowiły ok. 1 proc. wartości wszystkich produktów inwestycyjnych PKO Banku Polskiego" - napisało biuro prasowe banku.

W tym samym stanowisku bank poinformował, że kwestie wskazane w decyzji zostały już dostosowane do oczekiwań nadzoru, a jednocześnie podtrzymał brak zgody ze stanowiskiem Komisji i zapowiedział skorzystanie z przysługujących środków prawnych.