Miliony od państwa na muzeum ojca Rydzyka. NIK zawiadomiła prokuraturę

– Wiarygodność NIK-u jest obecnie zerowa, kontrole są realizowane na zamówienie polityczne – powiedział PAP Piotr Gliński, komentując decyzję NIK.

Najwyższa Izba Kontroli stwierdziła, że MKiDN wydało prawie 206 mln zł na utworzenie z Fundacją Lux Veritatis Muzeum "Pamięć i Tożsamość" im. św. Jana Pawła II. Oceniła, że niemal samodzielnie sfinansowana i współprowadzona przez państwo instytucja w stosunkowo krótkim czasie może stać się własnością prywatną.

W czerwcu 2018 r. minister kultury zawarł z Fundacją Lux Veritatis umowę dotyczącą budowy i współprowadzenia muzeum, mimo że fundacja nie miała żadnego doświadczenia w działalności muzealnej. Do czasu zakończenia kontroli ministerstwo wydało na budowę muzeum niemal 149 mln zł, czyli dwa razy więcej, niż pierwotnie zakładano, a także ponad 57 mln zł na opracowanie założeń i kompleksową realizację wystawy stałej, chociaż umowa takich wydatków nie przewidywała.

W umowie znalazł się zapis, że w przypadku likwidacji muzeum fundacja nie będzie zobowiązana do zwrotu nakładów poniesionych przez ministerstwo. Z umowy wynika również, że muzeum będzie działało do końca 2023 r., a jego dalsze działanie miało zależeć od zgody obu stron, co jest sprzeczne z ustawą o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej.

Z ustaleń NIK wynika, że Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego przed i po podpisaniu umowy nie dysponowało projektem budowlanym inwestycji. Wybudowano m.in. dwie sale widowiskowe, w tym jedną z większych w Polsce, na ponad 800 miejsc. W ocenie NIK z umowy wynikało, że muzeum jest tylko częścią projektu realizowanego w Toruniu przez Fundację Lux Veritatis.

NIK zwróciła uwagę, że ministerstwo kultury nie sprawdzało, w jaki sposób fundacja wykorzystuje dotację celową na realizację inwestycji i ograniczało nadzór nad nią do analizy nadsyłanych sprawozdań. Z ustaleń kontroli wynika, że siedziba muzeum mogła zostać wybudowana w większym rozmiarze niż zakładano w umowie, obejmując także inne działki, niż wynikało to z załączonych dokumentów.

Zdaniem NIK ministerstwo także nie zweryfikowało wartości historycznej, merytorycznej i materialnej zbiorów, z których fundacja zamierzała stworzyć wystawę stałą. Oceniono, że nie były one wystarczające do podjęcia przewidzianej w umowie i statucie działalności wystawienniczej w zakładanym zakresie.

MKiDN nie zleciło analiz, które uzasadniałyby przejęcie zbiorów na potrzeby muzeum, ani wyceny ich wartości. Wycena przedstawiona resortowi przez fundację opiewała na ponad 88 mln zł i, jak ustalili kontrolerzy NIK, została przeprowadzona w sposób niezwykle uproszczony.

Kontrolerzy NIK ustalili, że w latach 2020-2023 na opracowanie i realizację wystawy ministerstwo zaplanowało wydać ze środków publicznych w sumie niemal 99 mln zł, a ostatecznie wydało blisko 57,3 mln zł. Z umowy wynikało, że zorganizowanie wystawy to zadanie fundacji.

19 października 2023 r., kilka dni po wyborach parlamentarnych, ówczesny minister kultury podpisał aneks, który zmienił pierwotny zapis umowy, dostosowując go do zrealizowanych zadań. Do umowy wprowadzono zapis, który zobowiązywał kolejnego ministra do przekazywania fundacji Lux Veritatis nie mniej niż 15 mln zł rocznie przez cztery kolejne lata. Miała być to dotacja na działalność bieżącą.

W dniu, w którym minister kultury podpisał aneks do umowy z fundacją Muzeum "Pamięć i Tożsamość", zostało ono uroczyście otwarte, ale bez wystawy stałej i z zaledwie kilkoma pracownikami zatrudnionymi na etacie. Obecnie placówka funkcjonuje w ograniczonej formie, ponieważ zgodnie z ustawą o muzeach za dzień zakończenia organizowania takiej instytucji przyjmuje się dzień otwarcia wystawy stałej.

NIK wystąpiła do MKiDN o podjęcie skutecznych działań w celu unieważnienia zapisu umowy o braku obowiązku fundacji do zwrotu poniesionych przez ministerstwo nakładów na budowę muzeum oraz o podjęcie działań zmierzających do zwrotu przez fundację nakładów poniesionych przez ministra w latach 2020-2023 na opracowanie założeń i kompleksową realizację wystawy stałej.

Ponadto NIK zwrócił się do resortu kultury o podjęcie kontroli wykorzystania przez muzeum dotacji celowej na sfinansowanie budowy siedziby muzeum oraz podjęcie działań zmierzających do ustalenia kosztów budowy pomieszczeń zbędnych do prowadzenia działalności muzealnej i wystąpienie o zwrot tych nakładów od fundacji.

Piotr Gliński od 16 listopada 2015 r. do 27 listopada 2023 r. stał na czele resortu funkcjonującego pod nazwą Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Ministerstwo Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu.

– Przyjmuję ten raport Najwyższej Izby Kontroli jako jeszcze jeden przejaw działalności politycznej pana Mariana Banasia – powiedział w poniedziałek PAP były minister kultury i dziedzictwa narodowego Piotr Gliński. – Wiarygodność NIK-u jest obecnie zerowa, kontrole są tendencyjne i realizowane na zamówienie polityczne. Chociażby w ostatni piątek zostałem uniewinniony w innej absurdalnej sprawie wniesionej przez NIK. A uniewinniła mnie Komisja przy Szefie KPRM!

– Zrealizowaliśmy bardzo szeroką działalność inwestycyjną w obszarze muzealnym i powoływałem bardzo różne muzea, z bardzo różnymi podmiotami, a akurat tak się stało, że największe zainteresowanie obecnej władzy wzbudza wspólne budowanie muzeum przez państwo polskie z ośrodkiem toruńskim. I może najważniejsze dla opinii publicznej: to nie są muzea prywatne, lecz państwowe. Nikt nic nie przekazywał żadnej fundacji, tylko instytucji współprowadzonej, w pełni kontrolowanej przez państwo – podkreślił Gliński.

Wskazał, że był przesłuchiwany w ramach kontroli NIK-u dotyczącej Muzeum "Pamięć i Tożsamość" w Toruniu przez osiem godzin. – Musiałem prostować wiele kompletnych bzdur, m.in., że w aneksie (do umowy – PAP) – wbrew twierdzeniom inspektora NIK – było zabezpieczenie dziesięcioletniego okresu trwałości – zaznaczył.

W komunikacie NIK-u jest napisane, że w stosunkowo krótkim czasie muzeum mogło stać się własnością prywatną. – To kłamstwo. "Stosunkowo krótki czas" to jest dziesięć lat pod warunkiem samodzielnego utrzymywania muzeum przez ten czas i utrzymywania jego publicznej funkcji. Jest to mniej więcej 15 milionów rocznie, czyli 150 mln musiałaby Fundacja Lux Veritatis zainwestować, żeby stać się właścicielem, czyli pokryć mniej więcej to, ile państwo zainwestowało w tę budowę – tłumaczył. – Takie zabezpieczenia interesu skarbu państwa są standardowe. Umowa była normalnie przygotowana poprzez departamenty ministerstwa w pełnej transparentności i każdy może zobaczyć, jak to wygląda. Nie wiem, dlaczego NIK mija się z faktami – dodał były minister kultury.

Zwrócił uwagę, że "podobnie współprowadzone jest Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN w Warszawie, Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku czy Muzeum Jana Pawła II i Stefana kard. Wyszyńskiego i wiele innych". – Współprowadzenie instytucji kultury wraz z samorządami, archidiecezjami czy NGO-sami to standard – dodał.

Według NIK umowa nie przewidywała finansowania wystawy stałej. Gliński podkreślił, że "w umowie istnieje zapis o możliwości dalszego finansowania inwestycji oraz podejmowania kolejnych kroków w budowie muzeum". NIK uznał także za nielegalne przyjęcie opracowania założeń i kompleksową realizację wystawy stałej, chociaż umowa takich wydatków nie przewidywała. Były szef resortu kultury podkreślił, że umowa przewidywała takie wydatki, co jest w niej zapisane. – Minister ma pełne prawo kształtować instytucje kultury, których jest współorganizatorem. Na tej zasadzie minister kultury w rządzie Tuska, p. Wróblewska, podpisała niedawno umowę o współprowadzeniu Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie i przeznaczyła rocznie na jego utrzymanie 15 mln zł (łącznie to jest 40 mln zł). Mnie się to nie podoba, ale jest to zgodne z prawem i podobnie jak w przypadku muzeum "Pamięć i Tożsamość" NIK nie ma tu nic do roboty…

NIK zaznaczył w komunikacie, że Muzeum "Pamięć i Tożsamość" powstało na prywatnej działce należącej do Fundacji Lux Veritatis, co umożliwia przejęcie instytucji przez podmiot prywatny. – Na tym polega idea współprowadzenia, że łączy różne potencjały i podmioty i różne własności – powiedział Gliński. Jako przykład podał Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, które zbudowano na działce należącej do fundacji rodziny Piłsudskiego oraz Muzeum POLIN, pod które działka została podarowana przez prezydenta Warszawy Lecha Kaczyńskiego, a więc stanowiła własność miasta. Jako jeszcze jeden przykład podał Muzeum Jana Pawła II i Stefana kard. Wyszyńskiego w Warszawie zbudowane w Świątyni Opatrzności Bożej stojącej na działce Archidiecezji Warszawskiej.

– Zabezpieczenie Skarbu Państwa polega w tym przypadku na tym, że "okres trwałości" wyniósł dziesięć lat, czyli przez dziesięć lat fundacja Lux Veritatis musiałaby sama utrzymywać muzeum dla dobra publicznego, spełniać misję publiczną bez udziału państwa, żeby stać się właścicielem i przejąć instytucję. Dla przykładu: standardowy "okres trwałości" dla inwestycji z funduszy europejskich to 5 lat, a przy KPO – jedynie rok! – powiedział Gliński.

Jednym z zarzutów NIK-u jest powołanie instytucji w sytuacji braku eksponatów. Gliński podkreślił, że "bardzo często muzea są powoływane na etapie wstępnym, kiedy nie ma jeszcze eksponatów", podając za przykład Muzeum Powstania Warszawskiego, Muzeum Historii Polski czy zakup Pałacu Lubomirskich na potrzeby przyszłego Muzeum Ziem Dawnych Rzeczypospolitej (tzw. Muzeum Kresów), oddziału Muzeum Narodowego w Lublinie. Zaznaczył, że w przypadku Muzeum "Pamięć i Tożsamość" posiadano już niektóre eksponaty, takie jak unikalny zbiór notacji dotyczących relacji polsko-żydowskich w czasie II wojny światowej, nieporównywalny z żadnymi innymi archiwaliami. Poza tym od początku muzeum było planowane jako Muzeum narracyjne, opowiadające o polskiej historii z punktu widzenia aksjologii św. Jana Pawła II i jego ostatniego dzieła "Pamięć i Tożsamość".