Zaciął się silnik polskiej gospodarki. Co się dzieje?

Wstępne dane dotyczące wzrostu wydatków konsumpcyjnych w II kwartale 2024 r. GUS opublikuje dopiero pod koniec sierpnia. Wyniki sprzedaży detalicznej z minionych miesięcy, a także zmiany nastrojów konsumenckich, sugerują jednak, że wzrost konsumpcji wyhamował wbrew dotychczasowym przewidywaniom ekonomistów.

W I kwartale spożycie w sektorze gospodarstw domowych zwiększyło się realnie (tzn. po korekcie o wpływ inflacji) o 4,6 proc. rok do roku. Była to wyraźna poprawa na tle poprzednich sześciu kwartałów i zarazem spora niespodzianka dla ekonomistów. II kwartał zapowiadał się zaś co najmniej równie dobrze, choćby za sprawą dalszego spadku inflacji, który sprzyjał wzrostowi realnych dochodów konsumentów.

Na początku lipca analitycy z Departamentu Analiz i Badań Ekonomicznych NBP szacowali, że w II kwartale wydatki konsumpcyjne gospodarstw domowych również zwiększą się o 4,6 proc. rok do roku, a nie o 3,7 proc., jak przewidywali jeszcze w marcu. Nie brakowało jednak nawet bardziej optymistycznych prognoz. Przykładowo, ekonomiści z PKO BP w czerwcu szacowali, że konsumpcja w II kwartale zwiększy się o 4,8 proc. rok do roku, analitycy z mBanku oczekiwali zaś wyniku na poziomie 4,9 proc.

Po tym, jak GUS opublikował wyniki sprzedaży detalicznej w czerwcu, wielu ekonomistów przyznało jednak, że ich prognozy dotyczące wzrostu konsumpcji zarówno w II kwartale, jak i w dalszej części roku, mogą okazać się nadmiernie optymistyczne. Sprzedaż towarów w czerwcu wzrosła realnie o 4,4 proc. rok do roku, mniej niż w maju i poniżej szacunków większości analityków. W całym II kwartale sprzedaż detaliczna towarów rosła średnio w tempie 4,5 proc. w porównaniu do 5,1 proc. w I kwartale.

Na pierwszy rzut oka różnica nie jest duża, ale sprzedaż detaliczna towarów (którą GUS mierzy w sklepach zatrudniających co najmniej 10 osób) oraz szeroko rozumiana konsumpcja, są dość dobrze skorelowane. W ostatnich 48 kwartałach 15 razy zdarzyło się, że dynamika sprzedaży spadła, a dynamika konsumpcji wzrosła lub odwrotnie.

Co jednak ważniejsze, nie brakuje innych powodów, aby sądzić, że wydatki konsumpcyjne nie rozpędzą się tak, jak wydawało się po I kwartale. To zaś rzutuje na perspektywy wzrostu aktywności w całej gospodarce. Wobec słabości popytu inwestycyjnego, który jest skutkiem przerwy w napływie funduszy z UE, a także recesji w zachodnioeuropejskim przemyśle, co negatywnie wpływa na polski eksport, to popyt konsumpcyjny miał być w 2024 r. kołem zamachowym polskiej gospodarki.

W ostatnich tygodniach na rewizję prognoz wzrostu PKB Polski zdecydowali się m.in. ekonomiści z banków Credit Agricole i BNP Paribas. Ci pierwsi oceniają obecnie, że aktywność ekonomiczna nad Wisłą zwiększy się w 2024 r. o zaledwie 2,3 proc. zamiast o 2,8 proc., jak uważali wcześniej. Ci drudzy oczekują zwyżki PKB o 3 proc. zamiast o 4 proc.

Oba zespoły podkreśliły, że na perspektywy polskiej gospodarki negatywnie wpłynęła przede wszystkim rozczarowująca koniunktura w strefie euro. Oba jednak zauważalnie obniżyły także swoje prognozy wzrostu konsumpcji. W ocenie ekonomistów z CA BP spożycie gospodarstw domowych zwiększy się w 2024 r. o 3,8 proc. zamiast o 4,3 proc., a według analityków z BNP Paribas o zaledwie 2,8 proc. zamiast o 4,5 proc., jak sądzili wcześniej.

Oczywiście, nawet gdyby wzrost konsumpcji nieco wyhamował w stosunku do I kwartału, i tak pozostałby szybki. W dekadzie poprzedzającej pandemię Covid-19, która mocno rozchwiała polską gospodarkę, spożycie w sektorze gospodarstw domowych rosło średnio w tempie 3 proc. Tym, co może dziwić, jest natomiast duża dysproporcja między tempem wzrostu dochodów a tempem wzrostu wydatków konsumentów.

W I kwartale przeciętne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw zwiększyło się o 12,5 proc. rok do roku. Wobec inflacji na poziomie 2,8 proc. oznacza to, że siła nabywcza średniego wynagrodzenia zwiększyła się o niemal 10 proc. – najbardziej od co najmniej 2000 r. W II kwartale wzrost płac w sektorze przedsiębiorstw nieco wyhamował, do 11 proc. rok do roku. W ujęciu realnym wciąż był jednak wyższy niż kiedykolwiek wcześniej, pomijając I kwartał.

W sektorze przedsiębiorstw, który obejmuje podmioty z co najmniej 10 pracownikami, pracuje jednak tylko około 6,5 mln osób. W szerokiej gospodarce płace rosną zaś szybciej, co jest pokłosiem tegorocznych podwyżek wynagrodzeń w sektorze publicznym nawet o 30 proc., a także podwyżki o 20 proc. wynagrodzenia minimalnego, które częściej wypłacane jest w małych firmach. W gospodarce narodowej (to agregat obejmujący około 10 mln spośród 17 mln pracujących w Polsce) przeciętne wynagrodzenie w I kwartale zwiększyło się nominalnie o 14,4 proc. rok do roku, a realnie o ponad 11 proc. Wcześniejszy rekord, z 2007 r., to 7,8 proc.

I właśnie porównanie do 2007 r. najlepiej pokazuje, że popyt konsumpcyjny jest dziś zdumiewająco słaby. Wtedy, a także jeszcze w 2008 r., wydatki konsumpcyjne gospodarstw domowych zwiększały się konsekwentnie w tempie przekraczającym 5 proc. rok do roku. Ich średni wzrost w tych dwóch latach wyniósł 6,1 proc. rok do roku. Taki wynik później powtórzył się tylko raz: w 2021 r., gdy konsumpcja odbiła się po załamaniu w 2020 r.

Teoretycznie jest możliwe, że wyniki sprzedaży detalicznej obecnie gorzej niż w przeszłości oddają siłę popytu konsumpcyjnego, a wzrost szeroko rozumianej konsumpcji będzie przyspieszał, choć wzrost sprzedaży wytracił impet. Do takiego efektu prowadzić mogą zmiany we wzorcach konsumpcji, które po pandemii Covid-19 z pewnością następują. W strukturze wydatków gospodarstw domowych coraz większą rolę odgrywają usługi, a mniejszą towary. Ale akurat w I kwartale, jak się wydaje, to popyt na towary rósł bardziej niż popyt na usługi. Pogorszenie nastrojów konsumentów w ostatnich miesiącach sugeruje zaś, że w II kwartale doszło do osłabienia popytu w obu kategoriach.

Dlaczego wydatki konsumentów nie nadążają za ich dochodami? Jednym z powodów jest sytuacja na rynku pracy. Choć stopa bezrobocia jest rekordowo niska, zatrudnienie w sektorze przedsiębiorstw (a być może także w szerokiej gospodarce, ale brakuje na ten temat bieżących danych) maleje. W pewnym stopniu jest to skutek trendów demograficznych: w Polsce ubywa osób w wieku produkcyjnym, co prowadzi też do spadku liczby pracujących. Ale faktem jest też, że w niektórych branżach – szczególnie w przemyśle – firmy szukają oszczędności, bo ich koszty pracy rosną sporo szybciej niż przychody. Stąd w mediach sporo doniesień o grupowych zwolnieniach.

Jak wynika z ankietowych badań GUS wśród konsumentów, strach przed bezrobociem systematycznie narasta od początku 2024 r., a w lipcu osiągnął najwyższy poziom od marca 2023 r. Już 37 proc. ankietowanych uważało, że w perspektywie 12 miesięcy bezrobocie nieznacznie lub znacznie wzrośnie. Jeszcze w styczniu odsetek ten wynosił niespełna 23 proc. Jego wzrost to z kolei jedna z głównych przyczyn spadku Wyprzedzającego Wskaźnik Ufności Konsumenckiej (WWUK), który wyraża oczekiwania gospodarstw domowych dotyczące kondycji ich finansów i gospodarki. W lipcu WWUK znalazł się najniżej od czerwca 2023 r.

Spadek zatrudnienia nie tylko powoduje obawy, które skłaniają gospodarstwa domowe do ostrożności w wydawaniu pieniędzy. Przekłada się też negatywnie na fundusz płac, czyli sumę wynagrodzeń ogółu pracujących. W sektorze przedsiębiorstw fundusz płac rośnie dziś wyraźnie wolniej niż we wspomnianym 2007 r., a nawet wolniej niż w niektórych kwartałach z lat 2016-2019.

Nieco bardziej stabilny jest Bieżący Wskaźnik Ufności Konsumenckiej (BWUK), który w kwietniu znalazł się na najwyższym poziomie od lutego 2020 r. (ostatniego miesiąca przed wybuchem pandemii Covid-19), a później delikatnie zmalał. Do wzrostu BWUK przyczyniał się w dużej mierze ostry spadek inflacji, ale już od jesieni oczekiwania inflacyjne konsumentów znów narastają.

To z kolei prowadzi do drugiego wyjaśnienia słabości popytu konsumpcyjnego. Wysoka inflacja z ostatnich trzech lat nie zostawiła śladu na dochodach Polaków (ich siła nabywcza nie zmalała) , ale uszczupliła ich oszczędności. Przykładowo, na bieżących i terminowych depozytach w bankach gospodarstwa domowe miały w grudniu 2020 r. niemal 994 mld zł. W czerwcu 2024 r. ta kwota była o 28 proc. wyższa, wynosiła 1275 mld zł. Ale poziom cen towarów i usług konsumpcyjnych podskoczył w tym czasie o 38 proc. Siła nabywcza tych oszczędności wyraźnie więc stopniała.

Wzrost inflacji, który rozpoczął się w lipcu w związku z częściowym odmrożeniem cen energii, to kolejny bodziec do zwiększenia stopy oszczędzania i zmniejszenia stopy konsumpcji. Sprzyja temu również restrykcyjna polityka pieniężna, czyli wysoki (także w ujęciu realnym) poziom stóp procentowych. Najlepiej obrazuje to rekordowy popyt gospodarstw domowych na obligacje skarbowe, których oprocentowanie jest wyraźniej powiązane z poziomem stóp NBP niż oprocentowanie depozytów w bankach.

Grzegorz Siemionczyk, główny analityk money.pl