Czy system kaucyjny w Polsce działa? Zobacz opinie Polaków! [RAPORT]

System kaucyjny to rozwiązanie, w którym przy zakupie napoju płaci się dodatkową kwotę za opakowanie. Ta kwota to kaucja – można ją odzyskać po oddaniu pustej butelki lub puszki do punktu zbiórki. Celem systemu jest zwiększenie liczby odzyskanych opakowań, które będą później ponownie wykorzystywane lub przetwarzane. To rozwiązanie popularne i w wielu krajach z powodzeniem funkcjonujące od wielu lat.

Założenie jest takie, by uczestnictwo w systemie było jak najprostsze dla konsumenta. System obejmuje wybrane opakowania po napojach, w tym niektóre butelki plastikowe i szklane oraz puszki. Płatność kaucji odbywa się automatycznie – kwota jest doliczana do paragonu jako osobna pozycja.

Docelowo dostępność punktów zwrotu ma być jak największa, również na mniej zurbanizowanych obszarach. W miastach są to przede wszystkim sklepy, niektóre inne punkty usługowe i automaty, w których można bezobsługowo dokonać zwrotu. Kwotę kaucji odzyskuje się albo w formie gotówki, albo bonu na zakupy (który na żądanie powinien być wymienny na gotówkę).

System kaucyjny w Polsce zaczął funkcjonować 1 października 2025 roku, a jego wdrażanie przyspieszyło na początku 2026 – od stycznia producenci mogą wprowadzać na rynek już tylko opakowania z oznaczeniem systemu kaucyjnego.

Kaucja nie jest dobrowolna, lecz dotyczy wszystkich konsumentów kupujących napoje w opakowaniach objętych kaucją – choć w praktyce media donosiły o mniej lub bardziej kreatywnych próbach ominięcia systemu.

Obowiązek przyjmowania zwrotów obejmuje duże sklepy powyżej 200m2. Mniejsze placówki mogą do niego dołączyć dobrowolnie. Niektóre sieci zdecydowały się z kolei na rezygnację ze sprzedaży części napojów, by nie podlegać obowiązkowi uczestniczenia w systemie.

Wysokość kaucji zależy od rodzaju opakowania. Obecnie w Polsce obowiązują kwoty 50 groszy za plastikową butelkę PET lub metalową puszkę, oraz 1 zł za butelkę szklaną wielokrotnego użytku. Co ważne, jest to kwota obowiązująca za jedno opakowanie, zatem kupując wielopak, trzeba się liczyć z tym, że będzie ona odpowiednio wyższa.

Aby odzyskać kaucję, wystarczy oddać puste opakowanie w punkcie zwrotu. Najczęściej odbywa się to w butelkomacie lub w sklepie, który uczestniczy w systemie. Co ważne, nie trzeba dokonywać zwrotu w miejscu zakupu ani nawet mieć przy sobie paragonu. Musimy jednak zwrócić uwagę, by opakowanie było niezniszczone, tj. niezgniecione i z czytelną etykietą z symbolem systemu oraz kodem kreskowym. To na tej podstawie bowiem automat skanuje opakowanie i przyjmuje jego zwrot. Co więcej, jeśli opakowanie będzie uszkodzone, automat może go nie rozpoznać i nie przyjąć zwrotu.

Nie wszystkie opakowania w sklepie są objęte systemem kaucyjnym – i to jest jeden z aspektów systemu, które wprowadzają zamieszanie. System dotyczy tylko konkretnych kategorii napojów i konkretnych typów opakowań. Są to butelki butelki plastikowe PET po napojach o pojemności do 3 litrów (np. woda, napoje gazowane, soki), puszki metalowe o pojemności do 1 litra i butelki szklane wielokrotnego użytku o pojemności do 1,5 litra (czyli takie, które wracają do producenta i są ponownie napełniane). Nie wchodzą natomiast kartony po napojach (np. mleko, soki w Tetra Pak) szklane butelki jednorazowe (czyli większość butelek po sokach, napojach czy alkoholu), opakowania po produktach innych niż napoje, nawet jeśli wyglądają podobnie (np. kefiry, jogurty, sosy).

Ten podział budzi sporo wątpliwości. Zdarza się, że spośród dwóch bardzo do siebie podobnych butelek jedna będzie objęta kaucją, a druga nie. Dotyczy to szczególnie szkła – do systemu, póki co, trafiają tylko butelki wielorazowe, które funkcjonują już w obiegu zwrotnym producentów. Szklane butelki jednorazowe zostały na razie wyłączone, co bywa krytykowane – część osób oczekiwała bowiem, że system obejmie całe szkło.

Podobnie jest z opakowaniami po nabiale. Choć technicznie są to niekiedy butelki, nie zostały objęte systemem, bo w rozumieniu przepisów nie są traktowane jako standardowe opakowania po napojach. Dochodzą tu też kwestie logistyczne i sanitarne – opakowania po mleku, kefirach czy jogurtach wymagają innego sposobu zbiórki i przetwarzania. Chcąc mieć co do tego pewność, najlepiej jest szukać odpowiedniego oznaczenia na etykiecie. To ono informuje, że opakowanie należy do systemu i można je zwrócić.

Ostatnie miesiące, jako przejście od teorii do praktyki, najlepiej pokazują, czy system w ogóle działa – nie jako zestaw przepisów, tylko faktyczna zmiana nawyków konsumenckich. Są osoby, dla których oddanie butelek przy okazji zakupów szybko stało się nowym nawykiem i nie stanowi problemu. Jest jednak szerokie grono konsumentów niezadowolonych z tego, jak przebiegło wdrażanie systemu.

Co ciekawe, przez podobne etapy przechodziły wcześniej inne kraje. W pierwszych miesiącach działania systemów kaucyjnych niemal wszędzie pojawiały się te same problemy: przeciążone automaty, niedobór punktów zwrotu i chaos informacyjny. Dopiero z czasem, wraz z rozbudową infrastruktury i przyzwyczajeniem się użytkowników, system zaczynał działać sprawniej. Wiele wskazuje na to, że Polska jest obecnie dokładnie w tym przejściowym momencie.

Jeśli spojrzeć na opinie Polaków, widać wyraźny podział między oceną samego pomysłu a oceną jego wykonania. Większość osób nie kwestionuje bowiem sensu systemu. Kaucja jest zrozumiała, mechanizm logiczny, a możliwość odzyskania pieniędzy działa motywująco. To nie jest idea, która spotkała się z odrzuceniem już na starcie. Jednak w mediach i social mediach regularnie pojawiają się uwagi odnoszące się do konkretnych sytuacji, np. ktoś wraca do domu z torbą butelek, bo automat był przepełniony, ktoś inny kilka razy próbował oddać opakowanie, bo urządzenie go nie rozpoznawało. Jednocześnie są też głosy bardziej neutralne, a nawet pozytywne. Odbiór systemu nie jest jednoznaczny, lecz zależy od konkretnych doświadczeń, często przypadkowych.

Jeśli chcesz poznać szczegółowe wyniki badania opinii na temat systemu kaucyjnego, a także poznać stanowisko branży handlowej i decydentów – zajrzyj do sporządzonego przez markę Sodastream Raportu o systemie kaucyjnym.

Najsłabszym ogniwem okazuje się tutaj infrastruktura i organizacja całego procesu. To od nich zależy, czy system jest wygodny, czy uciążliwy. W miejscach, gdzie dostęp do punktów zwrotu jest dobry, a automaty działają sprawnie, korzystanie z systemu nie sprawia konsumentom problemu. Różnice między lokalizacjami są jednak bardzo duże. W jednych sklepach można oddać opakowania od ręki, w innych trzeba liczyć się z kolejką albo z tym, że automat często nie działa. Powtarzającym się problemem jest też przepełnienie urządzeń, szczególnie w weekendy i w godzinach największego ruchu, gdy wiele osób przychodzi jednocześnie oddać większą liczbę butelek.

Osobnym problemem są oznaczenia. Choć zasada, że zwrotowi podlega tylko to, co ma symbol kaucyjny, wydaje się jasna – w rzeczywistości wiele osób ma wątpliwości, gdy na półkach stoją obok siebie identyczne produkty, z których tylko część podlega kaucji. Różnice na etykiecie nie zawsze są łatwe do zauważenia.

Pierwsze miesiące działania systemu pokazały, że to rozwiązanie działa, ale dopiero się kształtuje. W kolejnych latach jego funkcjonowanie będzie się zmieniać, a im częściej konsumenci będą z niego korzystać, tym szybciej stanie się czymś oczywistym.

Jednocześnie jednak warto mieć w pamięci, że system kaucyjny nie rozwiązuje całkowicie tematu plastikowych opakowań. Pomaga je odzyskiwać, ale przecież nie ogranicza ich liczby na rynku. Dlatego, choć jest ważny, rośnie też konieczność wdrażania rozwiązań, które pozwolą zmniejszyć ilość opakowań wchodzących w ogóle do obiegu. Ważne jest nie tylko oddawanie butelek, ale też coraz szersze sięganie po rozwiązania, które pozwalają ich po prostu uniknąć.

Jednym ze sprawdzonych sposobów jest gazowanie wody w domu przy użyciu saturatora Sodastream. Dzięki temu i stosowaniu syropów smakowych Sodastream można znacząco ograniczyć kupowanie zarówno wody, jak i słodkich napojów w wielorazowych butelkach. Marka oferuje również różne modele wielorazowych butelek, w tym termiczne Fizz&Go, dzięki czemu wodę, jak i ulubione napoje, można mieć zawsze pod ręką – nawet na treningu.

Po kilku miesiącach funkcjonowania systemu kaucyjnego w Polsce, można go podsumować słowami: działa, ale wciąż się rozwija, przez co jego odbiór nie jest jednoznaczny. Mechanizm jest zrozumiały, a idea odzyskiwania opakowań spotyka się z akceptacją. Jednak opinie zależą też od tego, jak system sprawdza się w praktyce – dostępności punktów zwrotu, sprawności automatów i wygody użytkowania. Jak pokazuje doświadczenie innych krajów, jest to okres przejściowy i możemy się spodziewać, że z czasem tych punktów tarcia będzie coraz mniej. Ponadto pamiętajmy, że ponowny obieg jest ważny, ale nie rozwiązuje tematu ilości jednorazowego plastiku w obiegu – dlatego warto korzystać również z alternatyw, takich jak gazowanie wody w domu i wielorazowe butelki na napoje.

Bibliografia:

1.      https://www.gov.pl/web/klimat/system-kaucyjny-zasady

2.      https://www.gov.pl/web/klimat/jak-dziala-system-kaucyjny-i-co-sie-zmieni-od-2026

3.      https://bankier.pl/wiadomosc/Jak-ominac-system-kaucyjny-Producenci-juz-znalezli-sposob-Hit-internetu-9017835.html

4.      https://www.gov.pl/web/klimat/maly-podrecznik-systemu-kaucyjnego

5.      https://www.gov.pl/web/klimat/system-kaucyjny-zasady

6.      https://www.money.pl/gospodarka/pierwsze-miesiace-z-systemem-kaucyjnym-jak-radza-sobie-konsumenci-i-odbiorcy-7260701577914464a.html

7.      https://www.rp.pl/ekologia/art43939771-sondaz-polacy-czuja-sie-nabici-w-butelki-rzeczpospolita-zapytala-o-ocene-systemu-kaucyjnego