Prezydent uderza w ministra za stan finansów. Ekonomista: mamy paradoks

Do spięcia doszło na Placu Piłsudskiego w Warszawie podczas obchodów Narodowego Święta Niepodległości. Karol Nawrocki zwracał się do funkcjonariuszy Krajowej Administracji Skarbowej. Pochwalił ich pracę, a przy okazji wprost uderzył w ich szefa, ministra finansów Andrzeja Domańskiego.

– Wiem, jak bardzo się staracie i wiem, uśmiechając się do ministra Andrzeja Domańskiego, że wasza ciężka praca nie ma nic wspólnego z niechlubnymi decyzjami, fatalną sytuacją polskich finansów publicznych i pracą ministra Domańskiego, więc chciałem panom podziękować, pogratulować, a pana ministra Domańskiego prosić o lepszą pracę dla Rzeczypospolitej Polskiej dzisiaj – mówił prezydent.

Na tej samej uroczystości ministra bronił wicepremier i szef MON Władysław Kosiniak-Kamysz. Dziękował Domańskiemu za największy w historii budżet dla wojska.

Czy prezydent ma rację, że z finansami państwa jest źle? Marcin Materna z Biura Analiz Rynków Kapitałowych Biura Maklerskiego Banku Millennium przyznaje, że obawy o budżet są powszechne. Zwraca jednak uwagę, że rolą opozycji nie jest szkodzenie czy wbijanie kija w szprychy aktualnie rządzącej opcji.

– Pan prezydent nie jest jedyny, który "drży" o finanse państwa. W podobnych tonach wypowiada się np. szef Rady Fiskalnej p. Dudek czy cała masa ekonomistów i trochę bez znaczenia jest tu kontekst, w jakim wszyscy to czynią. Różnica polega na tym, że pierwszy może tym finansom nieco pomóc swoimi działaniami – pamiętajmy, że ma on choćby prawo inicjatywy ustawodawczej – mówi money.pl ekonomista.

Przypomina jednak, że to nie prezydent ani minister uchwalają budżet. Najważniejsza rola przypada według niego Sejmowi, i to zarówno rządzącym, jak i opozycji.

– Zwróćmy jednak uwagę, że o finanse państwa powinien dbać przede wszystkim Sejm i zasiadający w nim politycy i to ze wszystkich stron. Zakładam tu, być może naiwnie, że idea bycia w opozycji nie polega głównie na szkodzeniu czy wbijaniu kija w szprychy działaniom aktualnego w danym momencie rządu, tylko też mimo wszystko braniu współodpowiedzialności za przyszłość kraju – podkreśla Materna.

Wskazuje też, co w przeszłości naprawdę pomagało budżetowi. Przyznaje, że to rozwiązanie nie jest proste.

Pamiętajmy, że trwałą poprawę finansów budżetowych, jak uczy nas historia, przynosi nie tyle podnoszenie podatków, co ograniczanie wydatków państwa. Niestety, takie działania wymagają zawsze współpracy wszystkich sił politycznych i konsensusu co do tego, że finanse państwa (podobnie jak np. kwestie obronności czy sojuszy) nie mogą być przedmiotem politycznej licytacji – mówi ekonomista.

Opisuje mechanizm, który od lat blokuje porządkowanie finansów państwa. Każdy pomysł jednej strony druga zapowiada, że odwróci, gdy tylko dojdzie do władzy. Albo staje w obronie grupy, która na zmianach miałaby stracić.

– Sytuacja, gdy jakikolwiek – nawet słuszny czy po prostu niezły – pomysł na uzdrowienie finansów publicznych jednej ze stron automatycznie spotyka się z zapowiedzią odwrócenia. Zawetowania w taki czy inny sposób – zmian przez drugą stronę, gdy tylko ta ewentualnie będzie miała taką możliwość. Czy brania przez nią w obronę grupy, która miałaby na takich zmianach stracić – a często ta strata to tylko odebranie niesłusznie przyznanego przywileju. Nie daje przestrzeni do trwałej poprawy sytuacji finansów państwa – zauważa Materna.

Dlatego ekspert Banku Millennium nie spodziewa się szybkiej poprawy stanu finansów państwa. – Jako że oceniam, że do takiego konsensusu szybko raczej nie dojdzie, podobnie więc na daleką przyszłość odłożyłbym też nadzieje na uzdrowienie budżetu czy spadek wskaźników dług/PKB – mówi.

Bo brutalna prawda jest taka: finanse państwa można naprawić dopiero wtedy, gdy skutki bezczynności w tym obszarze stają się bardziej dotkliwe niż koszty reform. A ponieważ na to w najbliższej przyszłości się chyba nie zanosi (i może dobrze), na istotne zmiany również nie ma co liczyć. Mamy więc paradoks: brak kryzysu pozwala odkładać konieczne reformy, ale to odkładanie sprawia, że kryzys staje się trudniejszy do uniknięcia w przyszłości – podsumowuje Materna.

Negatywnie o stanie finansów publicznych wypowiada się też szef Instytutu Finansów Publicznych. Sławomir Dudek ostrzegł w niedawnej rozmowie z "Rzeczpospolitą", że rządzący wydają pieniądze zbyt lekką ręką. Według niego od 2021 r. wydatki całego sektora finansów publicznych wzrosły o 7,3 pkt proc. PKB, do ok. 51 proc. PKB. Dochody urosły w tym czasie tylko o ok. 1,7 pkt proc., do mniej więcej 44 proc. PKB.

W finansach publicznych też nie musi od razu dojść do niewypłacalności w stylu greckim. Ja bym to nazwał gniciem finansów publicznych. Permanentnie utrzymujemy bardzo wysoki deficyt, odkładamy decyzje, a problemy stopniowo się kumulują – mówi Dudek.

Przewodniczący Rady szacuje też, ile może kosztować zwlekanie z naprawą. – Jeżeli nie chcemy wpaść w krajowe progi i ograniczenia fiskalne, w latach 2028–2030 potrzebne będzie dostosowanie rzędu 140 mld zł w dzisiejszych pieniądzach. To jest klif fiskalny – ostrzega.

Dudek odniósł się też do roli prezydenta. Zapytany, czy Karol Nawrocki jest "największym cynikiem budżetowym", nie odpowiedział wprost. Wskazał natomiast, jak według niego powinna brzmieć deklaracja głowy państwa.

– Deklaracja: "nie podpiszę żadnej ustawy podwyższającej podatki" powinna brzmieć: "poprę każdą rozsądną redukcję wydatków i będę bronił takiej decyzji, żeby podatków nie trzeba było podnosić". Taka deklaracja byłaby uczciwa – mówi przewodniczący Rady Fiskalnej.

Krytyka stanu finansów państwa trwa od dłuższego czasu. Instytut Finansów Publicznych bił już na alarm podczas zeszłorocznego Europejskiego Forum Nowych Idei. Już wówczas paneliści w krótkiej ankiecie opisali stan finansów publicznych jednym słowem. Odpowiedzi brzmiały jednoznacznie: "ciężki" i "krytyczny".

Paneliści zgodzili się, że samo dalsze uszczelnianie VAT nie wystarczy, by zrównoważyć finanse państwa. Jak wskazywał IFP, Polska ma drugi najwyższy deficyt w Unii Europejskiej, a wydatki publiczne przekroczyły 50 proc. PKB. Tymczasem rząd w Strategii zarządzania długiem sam przyznał, że w 2029 r. zadłużenie sięgnie 75 proc. PKB. To o 15 pkt proc. więcej, niż zakładano wcześniej.

Jeśli chcemy mieć szwedzkie wydatki, musimy mieć szwedzkie podatki. Jeśli chcemy mieć irlandzkie podatki – musimy mieć irlandzki poziom usług – mówił Dudek.

Prof. Paweł Wojciechowski, członek Rady Programowej IFP, zwracał uwagę, że porządkowanie budżetu nie może zdusić gospodarki. Konsolidacja finansów musi być według niego "przyjazna dla wzrostu gospodarczego".

– To podstawa, bo to też dla biznesu jest ważne. Trzeba zmienić strukturę budżetu, inaczej ustawić wydatki. Nie uszczelniać tam, gdzie nie jest to istotne, tylko tam, gdzie naprawdę pieniądze się marnują – mówił.

Podobne wnioski płyną z oceny projektu budżetu na 2027 r. przygotowanej przez wspomnianą Radę Fiskalną. Dokument zawiera ocenę budżetu i stanu finansów państwa oraz 14 rekomendacji.

Najważniejsze ostrzeżenie dotyczy długu. Zdaniem Rady projekt budżetu nie daje zapasu bezpieczeństwa, gdyby sytuacja w gospodarce się pogorszyła.

Rada wskazuje, że źródłem problemu jest trwała nierównowaga między wydatkami a dochodami. W ostatnich latach wydatki rosły znacznie szybciej niż wpływy. Obronność odpowiada za ok. 1/4 wzrostu wydatków w relacji do PKB od 2021 r., ale nie tłumaczy całego pogorszenia.

Według Rady do trwałej poprawy nie wystarczą szybszy wzrost gospodarczy, uszczelnianie podatków ani jednorazowe działania. Potrzebny jest wiarygodny plan naprawy finansów publicznych na kilka lat.

Im dłużej odkładamy korektę, tym mniejsza szansa, że będzie ona stopniowa i możliwie mało kosztowna społecznie – ostrzega Sławomir Dudek.

Rada Fiskalna apeluje do rządu i wszystkich sił politycznych, by razem przygotowały i przeprowadziły wieloletni plan naprawy finansów, który wykracza poza kalendarz wyborczy.

"Naprawa finansów publicznych nie oznacza ograniczania ambicji państwa. Jest warunkiem ich utrzymania" – podkreśla przewodniczący Rady Fiskalnej.