Ali Chamenei nie żyje. Sprawował niemal absolutną władzę w Iranie

Państwowa telewizja w Iranie odczytała komunikat Najwyższej Rady Bezpieczeństwa Narodowego, który potwierdził, że ajatollah Ali Chamenei zginął w sobotę rano (28 lutego) w swoim biurze.

W oświadczeniu nie wskazano następcy przywódcy ani nie podano szczegółów dotyczących samej śmierci. W komunikacie napisano, że jego "męczeństwo" stanie się początkiem "powstania w walce przeciwko prześladowcom".

Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej (IRGC) przekazał własne stanowisko: "Straciliśmy wielkiego przywódcę i opłakujemy go. Przywódcę, który był niezwykły pod względem czystości ducha, siły wiary, zaradności (...), odwagi w obliczu arogancji oraz dżihadu na ścieżce Boga" - oświadczył Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej.

Dziennik "New York Times" opublikował wcześniej zdjęcie satelitarne z rozległymi zniszczeniami i zawalonymi budynkami w kompleksie zwyczajowo używanym jako rezydencja Chameneia i miejsce przyjęć dla urzędników wysokiego szczebla.

Według źródeł agencji Reutera Izrael i USA przeprowadziły atak w chwili, gdy trwało spotkanie Chameneia z głównymi doradcami. Irańskie władze sądownicze potwierdziły w niedzielę, że zginął także szef Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej Mohammad Pakpur oraz wysoko postawiony doradca ds. bezpieczeństwa, były sekretarz Rady Bezpieczeństwa Narodowego Ali Szamchani.

Chamenei stał na czele Iranu od 1989 r., po śmierci Ruhollaha Chomeiniego, i sprawował niemal absolutną władzę nad organami państwa, siłami zbrojnymi i wymiarem sprawiedliwości, pełniąc zarazem funkcję duchowego przywódcy kraju.

Jego pozycję wzmacniała lojalność Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej (IRGCC) oraz sił Basidż, które mają setki tysięcy ochotników. Portrety Chameneia i Chomeiniego są wszechobecne w irańskiej przestrzeni publicznej, a kwestia sukcesji nie była dotąd publicznie omawiana.

Ali Chamenei urodził się 19 kwietnia 1939 r. w Meszhedzie, w ubogiej rodzinie persko-azerbejdżańskiej. Studiował w ośrodkach szyickiego islamu w Nadżafie i Komie, uczęszczając na zajęcia Ruhollaha Chomeiniego. Za działalność opozycyjną wobec szacha wielokrotnie trafiał do aresztów. Łącznie sześć razy był więziony, a następnie zesłany na trzyletnie wygnanie.

Po rewolucji islamskiej 1978–1979 został w 1980 r. wyznaczony do prowadzenia piątkowych modlitw w Teheranie. W 1981 r. przeżył zamach, po którym jego prawa ręka została częściowo sparaliżowana. Następnie, w latach 1981–1989, pełnił funkcję trzeciego prezydenta Iranu, w okresie wojny iracko-irańskiej. Częste wizyty na froncie, gdy występował w mundurze, sprzyjały zacieśnieniu relacji z Korpusem Strażników, a po śmierci Chomeiniego w 1989 r. Zgromadzenie Ekspertów wybrało go na Najwyższego Przywódcę.

W kolejnych dekadach IRGC umacniał kontrolę nad gospodarką poprzez wpływy w kluczowych sektorach, udział w dużych kontraktach państwowych i zarządzanie siecią spółek. Równolegle Teheran konsekwentnie rozbudowywał regionalną "oś oporu" – sojusz formacji zbrojnych przeciwstawiających się wpływom USA i Izraela, obejmujący m.in. libański Hezbollah, palestyński Hamas i jemeński ruch Huti. Iran wspierał też reżim Baszara al-Asada w Syrii oraz szyickie bojówki w Iraku.

Według USA i MAEA, Iran prowadził skoordynowany, tajny program prac nad bronią nuklearną, przerwany w 2003 r. Po wycofaniu się USA w 2018 r. z porozumienia JCPOA Teheran znacząco rozbudował program jądrowy. Jednocześnie na początku lat 2000. Chamenei miał wydać fatwę zakazującą broni masowego rażenia, na którą wielokrotnie powoływali się irańscy politycy.

Ideologiczny konflikt Iranu z USA i wrogość wobec Izraela wyrastają z doświadczeń rewolucji islamskiej i postrzegania Zachodu jako patrona dawnych porządków w regionie. Sprzeciw wobec tych państw stał się trwałą częścią tożsamości politycznej Republiki Islamskiej i był podtrzymywany w okresie przywództwa Chameneia.

Chamenei, jak pisze Polska Agencja Prasowa, znany był z ascetycznego stylu życia i rzadko opuszczał kraj. Mieszkał w rezydencji w centrum Teheranu. W czerwcu 2025 r., po rozpoczęciu przez Izrael kampanii wymierzonej w irański program nuklearny, miał przebywać w nieujawnionym miejscu, a po 12-dniowym konflikcie jego wystąpienia publiczne odbywały się przy wzmocnionej ochronie i nie były transmitowane na żywo.

Źródło: PAP