Miliardy euro zasilają polską gospodarkę. To największy plan inwestycyjny w historii Unii Europejskiej

Największym i najbardziej kapitałochłonnym elementem nowej układanki jest program Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko, znany pod akronimem FEnIKS. Jest to bezpośredni następca znanego z poprzednich lat Programu Infrastruktura i Środowisko, jednak w nowej odsłonie kładzie on znacznie większy nacisk na kwestie klimatyczne. To właśnie tutaj ulokowano największe środki, które mają posłużyć transformacji energetycznej kraju.

W dobie rosnących cen energii i konieczności uniezależnienia się od paliw kopalnych, FEnIKS staje się kluczowym narzędziem budowania bezpieczeństwa energetycznego polskich rodzin i przedsiębiorstw. Pieniądze z tego programu popłyną szerokim strumieniem na inwestycje w odnawialne źródła energii, poprawę efektywności energetycznej budynków mieszkalnych i użyteczności publicznej, a także na rozwój inteligentnych sieci elektroenergetycznych.

Jednak FEnIKS to nie tylko energetyka. Program ten kontynuuje wielkie dzieło budowy spójności komunikacyjnej kraju. Znaczna część alokacji zostanie przeznaczona na budowę dróg, autostrad oraz, co szczególnie istotne w tej perspektywie, na modernizację kolei. Transport szynowy ma stać się priorytetem, co wpisuje się w unijną strategię Zielonego Ładu, promującą niskoemisyjne środki transportu. Oprócz tego, program obejmuje wsparcie dla sektora kultury oraz ochrony zdrowia, co pokazuje, że rozwój infrastrukturalny jest rozumiany w sposób holistyczny, obejmujący także jakość życia obywateli.

Równie istotnym, choć skierowanym do innej grupy odbiorców programem, są Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki (FENG). To narzędzie skrojone na miarę potrzeb przedsiębiorców, którzy chcą wyjść poza proste schematy produkcyjne i wejść w świat zaawansowanych technologii. Eksperci od lat wskazują, że polska gospodarka musi przestać konkurować tanią siłą roboczą, a zacząć konkurować innowacyjnością. FENG jest odpowiedzią na to wyzwanie. Program ten jest następcą Programu Inteligentny Rozwój i koncentruje się na wspieraniu prac badawczo-rozwojowych (B+R), wdrażaniu innowacji oraz cyfryzacji przedsiębiorstw. Co istotne, wsparcie w ramach FENG jest dostępne dla firm na każdym etapie rozwoju – od startupów po duże korporacje – i obejmuje cały proces innowacyjny: od pomysłu, przez badania, aż po wdrożenie produktu na rynek.

W ramach tego programu szczególny nacisk kładziony jest na współpracę nauki z biznesem. Chodzi o to, aby wynalazki powstające na polskich uczelniach nie trafiały do szuflady, ale znajdowały praktyczne zastosowanie w przemyśle. FENG promuje także rozwiązania proekologiczne w firmach, co oznacza, że przedsiębiorcy mogą liczyć na dofinansowanie inwestycji, które zmniejszają ich ślad węglowy, co w dłuższej perspektywie przekłada się na niższe koszty operacyjne i wyższą konkurencyjność na rynkach międzynarodowych.

Rozwój gospodarczy nie może odbywać się w próżni społecznej, dlatego istotnym elementem nowej perspektywy jest program Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego (FERS). Jego głównym celem jest poprawa sytuacji na rynku pracy, wsparcie edukacji oraz włączenie społeczne. W praktyce oznacza to miliardy euro przeznaczone na szkolenia dla pracowników, programy aktywizacyjne dla osób bezrobotnych, a także wsparcie dla grup defaworyzowanych. FERS ma również za zadanie poprawić dostępność usług publicznych, w tym opieki nad dziećmi (żłobki, przedszkola) oraz opieki zdrowotnej. Jest to odpowiedź na wyzwania demograficzne, z jakimi boryka się Polska, oraz na konieczność dostosowania kompetencji pracowników do szybko zmieniającego się rynku pracy.

Równolegle realizowany będzie program Fundusze Europejskie na Rozwój Cyfrowy (FERC). Żyjemy w czasach, w których dostęp do szybkiego internetu jest tak samo ważny jak dostęp do prądu czy bieżącej wody. FERC ma za zadanie wyeliminować białe plamy na cyfrowej mapie Polski, zapewniając szerokopasmowy internet w każdym zakątku kraju. Ale to nie wszystko. Program ten wspiera również rozwój e-usług publicznych, co ma ułatwić życie obywatelom i przedsiębiorcom, umożliwiając załatwianie spraw urzędowych bez wychodzenia z domu. Wzmacniane będzie także cyberbezpieczeństwo, co w obecnej sytuacji geopolitycznej jest kwestią kluczową dla stabilności państwa.

Unikalną cechą polskiego systemu wdrażania funduszy jest silna decentralizacja. Około 44 proc. całej puli środków z budżetu na lata 2021-2027 będzie zarządzane bezpośrednio przez samorządy województw w ramach 16 programów regionalnych. To marszałkowie województw, znając najlepiej lokalne potrzeby, będą decydować o tym, na co wydać pieniądze w ich regionie. Pozwala to na bardziej elastyczne i precyzyjne reagowanie na wyzwania specyficzne dla danego obszaru – inne potrzeby ma uprzemysłowiony Śląsk, a inne rolnicze Podlasie.

Niezależnie od programów regionalnych, kontynuowany jest dedykowany program dla makroregionu – Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej (FEPW). Obejmuje on swoim zasięgiem województwa: lubelskie, podkarpackie, podlaskie, świętokrzyskie, warmińsko-mazurskie oraz – co jest nowością w tej perspektywie – część województwa mazowieckiego (bez Warszawy i przyległych powiatów). Celem tego programu jest wyrównywanie szans rozwojowych i nadrabianie zaległości gospodarczych względem bogatszej części kraju. Środki z FEPW będą wspierać przedsiębiorczość, turystykę, a także infrastrukturę transportową i energetyczną w tych konkretnych regionach, tworząc impuls do szybszego wzrostu gospodarczego.

Nowością w obecnej perspektywie jest Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (FST), który w Polsce realizowany jest w ramach programu Fundusze Europejskie na Pomoc Żywnościową (choć to odrębna kwestia pomocy społecznej) oraz przede wszystkim poprzez dedykowane działania w regionach węglowych. FST skierowany jest do tych obszarów, które najmocniej odczują skutki odchodzenia od węgla – głównie Śląska, ale także części Małopolski, Wielkopolski czy Dolnego Śląska. Pieniądze te mają pomóc w łagodzeniu społecznych i gospodarczych kosztów transformacji energetycznej, finansując m.in. przekwalifikowanie górników, rekultywację terenów pogórniczych oraz tworzenie nowych, zielonych miejsc pracy.

Warto również wspomnieć o programach Europejskiej Współpracy Terytorialnej (Interreg), które wspierają projekty transgraniczne, oraz o programie Pomoc Techniczna, który zapewnia sprawne funkcjonowanie całego systemu wdrażania funduszy. Nie można zapominać o programie Rybactwo i Morze, który choć mniejszy kwotowo, jest kluczowy dla społeczności nadmorskich i sektora rybackiego.

Wszystkie te programy opierają się na kilku kluczowych Celach Polityki (CP) wyznaczonych przez Komisję Europejską. Są to: Bardziej Inteligentna Europa (wsparcie innowacji i cyfryzacji), Bardziej Przyjazna dla Środowiska Niskoemisyjna Europa (zielona energia i klimat), Lepiej Połączona Europa (transport i sieci cyfrowe), Europa o Silniejszym Wymiarze Społecznym (edukacja, rynek pracy, zdrowie) oraz Europa Bliżej Obywateli (rozwój lokalny). Każda złotówka wydana z unijnej kasy musi wpisywać się w jeden z tych celów.

Dla beneficjentów – samorządów, firm, organizacji pozarządowych czy instytucji naukowych – kluczową informacją jest to, że system przyznawania dotacji ewoluuje. Choć bezzwrotne dotacje nadal stanowią istotną część wsparcia, coraz większą rolę odgrywają instrumenty zwrotne (pożyczki, poręczenia), szczególnie w projektach, które generują przychód. Ma to na celu zwiększenie efektywności wykorzystania środków i umożliwienie wielokrotnego obrotu tym samym kapitałem.

Perspektywa finansowa 2021-2027 to dla Polski ogromna szansa na trwałe dołączenie do grona najbardziej rozwiniętych gospodarek Europy. 76 miliardów euro to kwota, która – jeśli zostanie mądrze zainwestowana – pozwoli na gruntowną modernizację kraju. Nie chodzi już tylko o budowę dróg i chodników, jak miało to miejsce w pierwszych latach członkostwa. Teraz gra toczy się o wyższą stawkę: o czyste powietrze, innowacyjny przemysł, cyfrowe państwo i nowoczesne społeczeństwo.

Realizacja tych ambitnych planów będzie wymagała sprawnego współdziałania rządu, samorządów i sektora prywatnego. Wyzwania są ogromne – od konieczności spełnienia rygorystycznych norm środowiskowych, po konieczność szybkiego adaptowania się do zmian technologicznych. Jednak patrząc na dotychczasowe doświadczenia Polski w wykorzystywaniu funduszy unijnych, można patrzeć w przyszłość z ostrożnym optymizmem. Machina inwestycyjna ruszyła, a jej efekty będziemy obserwować przez całą nadchodzącą dekadę.