"Politycy nie mają hamulców". Publiczne pieniądze zawsze będą źródłem afer?

Tomasz Setta
 Eksperci: państwo musi pomagać szybko, ale z głową. Na zdj. Szymon Osowski (L) i Krzysztof Izdebski (P)
Źródło zdjęć: © East News, gov.pl | Kacper Loch, PIOTR KAMIONKA, ZipZapic.com

Przyzwoitości nie da się zadekretować, a część polityków ma niskie standardy etyczne. Ale to nie oznacza, że obywatele są bezradni w starciu z tymi, którzy wykorzystują swoją pozycję dla osobistych korzyści. Tak eksperci komentują dla money.pl aferę ujawnioną przez Wirtualną Polskę, dotyczącą wątpliwości przy rozdzielaniu pieniędzy dla osób poszkodowanych przez powódź.

Należąca do samorządu województwa Karkonoska Agencja Rozwoju Regionalnego (KARR) przekazała 4,5 mln złotych w ramach pomocy powodziowej trzem podmiotom powiązanym z wiceprezeską agencji, Anną Konieczyńską z Koalicji Obywatelskiej - ustaliła Wirtualna Polska. Portal ujawnił również, że wspomniane podmioty nie ucierpiały w wyniku powodzi, co potwierdzają cztery niezależne źródła. Rządzący twierdzą, że publikacja nie jest dla nich zaskoczeniem, bo służby zajmują się sprawą co najmniej od kwietnia tego roku, a działaczka KO została zawieszona.

Zapytani przez nas eksperci nie mają wątpliwości, że takie przypadki będą się powtarzać. Jak słyszymy, ewentualne zmiany w przepisach mogą tylko częściowo ograniczyć nieprawidłowości. - Historia pokazuje, że polscy politycy nie mają hamulców i prawie zawsze znajdzie się ktoś, kto znajdzie sposób, jak nagiąć procedury i obejść zasady dotyczące wydawania publicznych pieniędzy - mówi Szymon Osowski, szef Sieci Obywatelskiej Watchdog Polska.

Moim zdaniem najbardziej niepokojące są niskie standardy etyczne wśród polityków, a przyzwoitości nie da się, niestety, zadekretować. Tego typu reguły czy zakazy bardzo trudno ująć w ramy prawne. Media słusznie zwracają uwagę na nieprawidłowości, ale, jak widać, napiętnowanie społeczne takich sytuacji nie zniechęca w stu procentach do nadużyć - ocenia w rozmowie z money.pl prezes Watchdog Polska.

DLA CIEBIE
Masz firmę. Jak ochronić to, co najważniejsze?


Większa przejrzystość pozwoli wytropić błędy

Prawnik i aktywista Krzysztof Izdebski ocenia, że obywatele nie są bezradni w starciu z nieuczciwymi politykami. - Na pewno potrzebujemy jak największej przejrzystości. Zresztą, ten proces w Polsce postępuje. Dobrym przykładem jest chociażby Centralny Rejestr Umów, który wystartował w tym roku - mówi nam ekspert Fundacji Batorego. Tłumaczy też, jak można ograniczyć ryzyko nadużyć, opisanych przez Wirtualną Polskę.

To oczywiste, że w sytuacjach kryzysowych i nagłych, takich jak powódź, państwo musi działać szybko. W takich warunkach może dochodzić do błędów przy wydawaniu publicznych środków, ale takie wątpliwe przypadki można później wychwycić właśnie dzięki transparentności całego procesu przyznawania pieniędzy - komentuje dla money.pl Krzysztof Izdebski.

Zdaniem eksperta sprawa opisana przez Wirtualną Polskę to również dobra okazja do tego, by zaapelować do partii politycznych o lepszą weryfikację swoich działaczy. - Wytworzona w ten sposób presja wewnętrzna mogłaby ograniczyć przypadki nadużyć, zwłaszcza że tego typu afery są później dużym obciążeniem wizerunkowym dla formacji, nawet jeśli konkretna sprawa dotyczy pojedynczych osób - tłumaczy Izdebski.

Szymon Osowski dodaje, że dużym wyzwaniem pozostaje też instytucjonalna ochrona interesu publicznego. - Społeczeństwo wywiązuje się ze swojej roli. Jest coraz bardziej świadome i sygnalizuje odpowiednim służbom zauważone nieprawidłowości. Widzimy to wyraźnie na poziomie lokalnym - mówi prezes Watchdog Polska.

Problemy zaczynają się później: wiele osób zwraca się do nas po pomoc, bo kiedy powiadomili o danej sprawie np. CBA, to nie dostali później żadnej odpowiedzi o podjętych czynnościach lub odmowie wszczęcia działań. Z punktu widzenia demokracji to najgorszy rozwój wypadków, bo taka postawa służb może zniechęcać część obywateli do kontrolowania władzy - uważa nas rozmówca. - Na szczęście widać, że powoli coś się zmienia na lepsze. Ludzie po prostu nie godzą się na łamanie prawa i coraz częściej reagują - komentuje Osowski.

Papier wszystko zniesie? "Nie widać wszystkich zależności"

Skąd, mimo działalności służb i rozbudowanych narzędzi kontroli obywatelskiej, politycy wciąż mają przeświadczenie, że ich nadużycia nie ujrzą światła dziennego? - Zwróćmy uwagę, że dużo takich afer wychodzi na jaw przez przypadek. Pierwszy przykład z brzegu to Szpital Południowy w Warszawie. O całej sprawie moglibyśmy nie usłyszeć, gdyby doktor Kacprzyk nie zdecydował się zostać radnym dzielnicy - przypomina Krzysztof Izdebski.

W kontekście afery powodziowej warto z kolei pamiętać o tym, że wiele zależności pomiędzy osobami nie da się ustalić na pierwszy rzut oka. Urzędowe kontrole w takich sprawach ograniczają się często tylko do weryfikacji dokumentów, gdzie na papierze wszystko może się zgadzać. - Dopiero po bliższym zbadaniu można dostrzec konflikt interesów, ale rutynowe kontrole zwykle tak daleko nie sięgają. W takiej sytuacji politycy świadomie podejmują ryzyko i po prostu liczą, że nieprawidłowości nie ujrzą światła dziennego - tłumaczy ekspert Fundacji Batorego.

W podobnym tonie sprawę ujawnioną przez Wirtualną Polskę komentuje Szymon Osowski z Watchdog Polska. - Nie mam na to żadnych badań, ale polegam na moich obserwacjach z ostatnich 20 lat. Uważam, że problem pojawia się już na etapie kształcenia młodych polityków, którzy wchodzą do tego świata, a później trafiają na przykład do rad nadzorczych w miejskich spółkach - ocenia nasz rozmówca.

- Niestety, obecność w polskiej polityce wciąż wiąże się z poczuciem, że istnieje przyzwolenie na dokonywanie nadużyć. Widzimy to na każdym szczeblu władzy przy okazji zmiany rządzącej większości. Wymiana obejmuje wtedy szereg podległych urzędów, instytucji i spółek, gdzie stanowiska obsadza się "swoimi" ludźmi. To pokazuje, że polityka nadal bywa traktowana jako sposób na odnoszenie osobistych korzyści - mówi Szymon Osowski.

Dzień po publikacji Wirtualnej Polski sprawę skomentował premier Donald Tusk. - Dla mnie najważniejsze jest, by instytucje państwa działały i żeby prędzej czy później każde indywidualne nadużycie zostało zidentyfikowane i ukarane - mówił we wtorek szef rządu. Jak dodawał, rządzący mieli świadomość ryzyka potencjalnych nieprawidłowości przy udzielaniu wsparcia dla poszkodowanych przez powódź. - Pytanie jest zawsze o skalę i reakcję państwa. Gorącym żelazem wypalimy każdy przypadek nieuczciwego rozdysponowania pieniędzy - zapewniał lider Koalicji Obywatelskiej.

Wybrane dla Ciebie