Eskalacja wojny cenowej w przetargach. Ryzyko porzuconych robót rośnie

Największe polskie przetargi drogowe od momentu wybuchu wojny w Ukrainie przyciągają coraz więcej oferentów z zagranicy, także spoza Unii Europejskiej.

Przykładowo na realizację drogi S19 Jawornik - Lutcza złożono siedem ofert, z czego cztery firmy z Turcji (dwie samodzielnie, a dwie w konsorcjum z polskimi przedsiębiorstwami) i jedna z Chin. O odcinek tej samej trasy między miejscowościami Lutcza a Domaradzem walczy natomiast sześciu oferentów, w tym dwóch tureckich (jeden w konsorcjum z Polakami) i dwóch chińskich.

Samo to nie musi niepokoić, ale przedstawiciele polskiej branży budowlanej alarmują, że mamy do czynienia z tzw. wojną cenową, czyli składania ofert na granicy opłacalności, w dłuższej perspektywie kończy się roszczeniami podwyższenia wartości umów, a w skrajnych sytuajach - zrywaniem kontraktu i koniecznością szukania wykonawcy zastępczego. Przykład autostrady A1 pod Częstochową pokazuję, że taki obrót spraw znacząco wydłuża ukończenie inwestycji oraz kończy się większymi kosztami dla budżetu państwa.

- Nie chcę w nikim wzbudzić strachu, ale uważam, że istnieje takie zagrożenie tam, gdzie ceny były składane dużo poniżej budżetu zamawiającego. Jeżeli najtańsza oferta - a dzisiaj przy rozstrzyganiu przetargów GDDKiA kieruje się głównie ceną - odbiega od średniej z ofert o 20 proc., to trzeba zdawać sobie sprawę, że jej wybór rodzi bardzo duże ryzyko zarówno dla zamawiającego, jak i dla tej firmy - komentuje w rozmowie z money.pl Artur Popko, prezes Grupy Budimex.

Oferty będące dużo poniżej budżetu GDDKiA na dane zadanie, nie są w ostatnim czasie rzadkością. Wymienić można np. przetargi na trzy odcinki drogi ekspresowej S11 między obwodnicami Kępna i Olesna.

Za blisko 46 km trasy Generalna była gotowa zapłacić ponad 1,86 mld zł. Ostatecznie - jeśli odwołania konkurencji nie zmienią rozstrzygnięć - o przeszło 500 mln zł mniej, czyli o blisko 26 proc. Zaznaczmy od razu, że prawdopodobnie umowy na prace podpiszą polskie firmy.

GDDKiA natomiast regularnie podkreśla, że żadne rozwiązania, w tym mechanizm waloryzacji, nie zwalniają wykonawców z analizy ryzyka i rzetelnej wyceny ofert. "Tylko należyta wycena usług gwarantuje stabilną realizację danego kontraktu. Dzięki niej wszystkie prace prowadzone przy inwestycjach zostaną wykonane terminowo i z zachowaniem odpowiedniej jakości" - zaznaczają drogowcy.

Barbara Dzieciuchowicz, prezes Ogólnopolskiej Izby Gospodarczej Drogownictwa, wyjaśnia w rozmowie z money.pl, że rywalizacja na przetargach się zaostrza z kilku przyczyn. Ofensywa azjatyckich firm to jedna sprawa. Druga - zmiana rządu w Polsce, co powoduje niepewność, czy będą zmiany w zaplanowanych programach inwestycyjnych.

- Otwierane są teraz oferty, które przygotowywano, gdy nie było np. wiadomo, co będzie z Krajowym Planem Odbudowy, co z pieniędzmi z nowej perspektywy unijnej, a do tego zbiegło się to z malejącą liczbą ogłaszanych przetargów. Nieprzewidywalność powoduje nerwowość na rynku, którą teraz widać - wyjaśnia.

Prezes OIGD prognozuje ponadto, że nerwowość i rywalizacja o umowy na inwestycje drogowe się w najbliższym czasie zaostrzy wskutek opinii rzecznika generalnego Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) sprzed kilku dni. Wynika z niej, że o zamówienia publiczne w UE nie mogą się ubiegać firmy spoza wspólnoty. Sprawę rozstrzygnie dopiero wyrok, ale można się spodziewać, że będzie podobny. Tak samo było w przypadku spraw frankowiczów.

"Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej zgodny z tą opinią spowodowałby gigantyczną zmianę na polskim rynku zamówień publicznych. Choć firmy z Chin czy Turcji wygrywają u nas pojedyncze przetargi, to wartość uzyskanych przez nie kontraktów liczy się w miliardach. Nowa interpretacja unijnych regulacji odcięłaby przedsiębiorców spoza UE od tych zleceń" - pisze "Dziennik Gazeta Prawna".

Dr Wojciech Hartung, Counsel w kancelarii Domański Zakrzewski Palinka, zaznacza, że tożsamy wyrok TSUE spowodowałby w naszym kraju "wywrócenie stolika". - Obecnie dość powszechnie przyjmuje się, że ustawa – Prawo zamówień publicznych nakazuje w sposób równy i niedyskryminacyjny traktować wszystkie podmioty, niezależnie od kraju ich siedziby (wyjątkiem są zamówienia w dziedzinie obronności i bezpieczeństwa) - komentuje w rozmowie z "DGP".

Zasady ustalone wyrokiem TSUE oczywiście nie działałyby wstecz, dlatego szefowa OIGD spodziewa się w najbliższym czasie wzmożonej aktywności i ostrej rywalizacji na przetargach. A w dłuższej perspektywie - np. wykupowania polskich firm przez kapitał spoza UE, aby mieć "zakotwiczenie" na lokalnym rynku.

Branża zawraca uwagę, że ochronę polskiego rynku zapewniłaby certyfikacja wykonawców, która działa w większości krajów UE. Przykładem są np. Niemcy, Słowacja czy Czechy, gdzie Budimex przez kilka lat starał się o certyfikat, aby móc zdobyć kontrakty na realizację inwestycji infrastrukturalnych. Co ważne, przedsiębiorstwa mogłyby je stracić, jeśli zamawiający nie byłby zadowolony ze sposobu prowadzenia prac.

Zaznaczmy przy tym, że nie chodzi o to, że wykonawcy spoza UE to - za przeproszeniem - "firmy-krzaki", które nie mają kompetencji. Wręcz przeciwnie - m.in. tunel w Świnoujściu, jak i część warszawskiego metra wydrążyły tureckie firmy. Chodzi o to, że nie muszą wykazać się znajomością lokalnych realiów i odpowiednim zapleczem do samodzielnego prowadzenia prac.

Tymczasem, jak mówi Artur Popko, wystarczy, że dana firma przyjdzie z kapitałem, a roboty "z marszu" zleci lokalnym podwykonawcom. De facto w takiej sytuacji, ciężar realizacji inwestycji spoczywa na kim innym niż generalnym wykonawcy.

Barbara Dzieciuchowicz przyznaje, że OIGD od lat stara się o wprowadzenie certyfikacji dla wykonawców zamówień publicznych w Polsce. Podkreślmy, że nie tylko dla zagranicznych firm, ale również polskich. W ubiegłym roku prace nad projektem ustawy, która dokonałaby takich zmian, przyśpieszyły w 2023 r. Od momentu zmiany władzy w kraju nic nowego w tej sprawie się jednak nie wydarzyło.

Szefowa OIGD dodaje, że projektem zajmuje się Ministerstwo Rozwoju i Technologii. Wysłaliśmy do resortu pytania, na jakim etapie są prace i kiedy możemy spodziewać się konkretów na ten temat. Wrócimy do tej kwestii, gdy otrzymamy odpowiedzi.

Jacek Losik, dziennikarz money.pl