Koniec "autostrad z UE"? Fundusz Spójności czeka największy test
Unijny budżet po 2027 roku zapowiada się jako jeden z najbardziej wymagających w historii wspólnoty. W centrum debaty znalazł się Fundusz Spójności, który ma jednocześnie dalej wyrównywać różnice rozwojowe i odpowiadać na nowe wyzwania – od transformacji klimatycznej po bezpieczeństwo energetyczne.
Obwodnica Lublina w ciągu trasy S19
Polityka spójności od dekad stanowi jeden z filarów integracji europejskiej, a Fundusz Spójności jest jej najbardziej "inwestycyjnym" elementem. W obecnej perspektywie finansowej 2021–2027 na politykę spójności przeznaczono około 392 mld euro, co czyni ją jednym z największych obszarów wydatków UE.
Polityka spójności UE "zbyt sztywna"
Jednak wraz ze zbliżającym się końcem obecnych ram finansowych rośnie presja na reformę. Jak zauważa Centre for European Policy Studies, obecny model polityki spójności jest "zbyt sztywny, by skutecznie reagować na szybko zmieniające się warunki gospodarcze i geopolityczne".
"Wyzwaniem nie jest to, czy polityka spójności powinna być kontynuowana, ale jak można ją uelastycznić i nadać jej bardziej strategiczny charakter" - czytamy w analizie CEPS dotyczącej przyszłości funduszy po 2027 r.
Wielka umowa UE i Indii. Negocjacje trwały 20 lat
Jednym z głównych punktów spornych jest zakres elastyczności w wydatkowaniu środków. Komisja Europejska w ostatnich dokumentach sygnalizowała potrzebę uproszczenia zasad i umożliwienia łatwiejszego przesuwania funduszy między priorytetami. Celem miałoby być szybsze reagowanie na kryzysy – takie jak pandemia COVID-19 czy kryzys energetyczny po rosyjskiej agresji na Ukrainę.
Doświadczenia z instrumentem Recovery and Resilience Facility pokazują, że większa elastyczność może przyspieszać inwestycje, choć odbywa się to kosztem silniejszej centralnej kontroli. Jak pisała agencja Reuters, fundusz odbudowy "przyczynił się do wzrostu gospodarczego w UE, choć pełne efekty reform będą widoczne dopiero w kolejnych latach".
W kontekście Funduszu Spójności pojawia się pytanie, czy podobna logika mogłaby zostać zastosowana na stałe. Część państw członkowskich, w tym Polska, obawia się jednak, że nadmierna elastyczność może prowadzić do rozmycia celu polityki spójności, czyli wsparcia najsłabszych regionów.
Fundusz Spójności na zupełnie innych warunkach
Europejski Komitet Regionów w swoim stanowisku podkreślał, że "polityka spójności musi pozostać polityką długofalową, opartą na partnerstwie i stabilnych zasadach, a nie instrumentem reagowania kryzysowego". Zdaniem samorządów zbyt częste zmiany priorytetów mogą utrudniać planowanie inwestycji lokalnych.
Drugim ważnym kierunkiem debaty jest silniejsze ukierunkowanie terytorialne. Eksperci zwracają uwagę, że przyszła polityka spójności powinna lepiej odpowiadać na specyficzne potrzeby miast, regionów przemysłowych w transformacji czy obszarów wiejskich dotkniętych depopulacją. Jak wskazuje raport przygotowany na zlecenie Parlamentu Europejskiego, "jednolity zestaw priorytetów nie jest wystarczający w zróżnicowanej Unii".
W tle toczy się także dyskusja o ogólnej wielkości budżetu UE. Rosnące potrzeby w obszarze obronności, polityki klimatycznej i obsługi wspólnego długu oznaczają, że presja na środki polityki spójności może się zwiększyć. To z kolei rodzi pytanie, czy Fundusz Spójności pozostanie narzędziem solidarności, czy stanie się elementem szerszej strategii wzmacniania odporności gospodarczej UE.
Jedno jest pewne: po 2027 r. Fundusz Spójności będzie musiał funkcjonować w zupełnie innych warunkach niż dekadę wcześniej. Debata nie dotyczy już wyłącznie tego, ile środków trafi do regionów słabiej rozwiniętych, ale jaką rolę polityka spójności ma pełnić w nowym modelu integracji europejskiej.
