Rolnicy będą rozczarowani? KE pokaże siedmioletni plan

Wieloletnie Ramy Finansowe (WRF) to plan wydatków Unii Europejskiej na siedem lat, na różne obszary polityki. Wiemy już, że w nowym planie pojawią się zmiany. To pierwsze WRF od czasu wielkoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę i priorytety w ostatnich latach przesunęły się w stronę bezpieczeństwa, zwiększenia wydatków na obronność oraz inwestycje w innowacje. Budżetowi ciążą też koszty obsługi zadłużenia na Fundusz Odbudowy po pandemii COVID-19.

Jak pisał portal Euractiv: "Komisja zamierza otworzyć debatę nad nowym budżetem z myślą o jego uproszczeniu, większej elastyczności i lepszym dopasowaniu do obecnych wyzwań geopolitycznych i klimatycznych. Każde przesunięcie środków lub zmiana logiki przyznawania funduszy może jednak oznaczać trudne negocjacje między krajami członkowskimi – zwłaszcza w kontekście ewentualnych cięć dla rolników lub regionów biedniejszych".

Prognozuje się, że nowa WRF będzie reformować sposób wydatkowania środków i wprowadzi rezerwy, które umożliwią szybszą reakcję na bieżące zagrożenia czy potrzeby. Uproszczenia mają zaś dotyczyć zarówno liczby funduszy, jak i administracji nimi.

"Przecieki zdają się sugerować, że Komisja pójdzie w zapowiadanym wcześniej kierunku połączenia obecnych ponad 50 funduszy, scalając je w trzy duże, 'parasolowe' fundusze, złożone z kilku podsekcji" – czytamy w najnowszym policy brief Instytutu Zielonej Gospodarki. IZG to organizacja non profit, która zajmuje się wspieraniem transformacji Polski w kierunku neutralności klimatycznej, a działania proklimatyczne łączy z ideą głębszej integracji europejskiej. W publikacji Instytutu wyliczono trzy potencjalne parasolowe fundusze:

1. Fundusz Krajowych i Regionalnych Partnerstw na rzecz Inwestycji i Reform - miałby połączyć większość wspólnie zarządzanych funduszy, w tym oba filary Wspólnej Polityki Rolnej (WPR), fundusz spójności oraz część programu LIFE.
2. Europejski Fundusz Konkurencyjności - miałby scalić dwanaście istniejących programów wspierających innowacyjność w cztery kluczowe obszary: czysta transformacja i dekarbonizacja przemysłu; zdrowie, biotechnologia i biogospodarka; przywództwo cyfrowe; odporność, przemysł obronny i przestrzeń kosmiczna.
3. Globalna Europa - koncentrowałby się na finansowaniu działań poza granicami Unii, w tym na pomocy rozwojowej.

Szczególnie gorący jest temat scalenia obu filarów WPR i spójności w jednym silosowym funduszu. – Już teraz wiadomo, że scenariusz integracji tych funduszy budzi szerokie kontrowersje i napotyka silny opór polityczny - zarówno ze strony ministerstw rolnictwa większości państw członkowskich, jak i lobby rolniczego oraz samego komisarza ds. rolnictwa, Christophe'a Hansena – komentuje Adrianna Wrona, analityczka i kierowniczka projektu Rolnictwo w Instytucie Zielonej Gospodarki.

Dodaje ponadto: – Większa elastyczność i mniejszy nadzór ze strony Komisji niosą też szereg kolejnych zagrożeń. Zwiększona swoboda państw członkowskich w kształtowaniu polityki może prowadzić do pogłębiających się różnic w priorytetach, sposobach wydatkowania środków oraz stopniu zaangażowania w realizację celów środowiskowych. Z kolei ograniczenie roli Komisji w procesie programowania i monitorowania może utrudnić ocenę efektywności działań i osłabić przejrzystość wydatkowania funduszy.

Niewykluczone, że Wspólna Polityka Rolna będzie też miała mniejszy udział w budżecie (dziś stanowi ok. jedną trzecią). – Lipcowa propozycja budżetowa Komisji może przynieść rozczarowanie – ocenia Adrianna Wrona.

Co więcej, mimo apeli Polski, ale także m.in. Francji czy Hiszpanii, o zwiększenie całkowitego budżetu oraz utrzymanie obecnego procentowego udziału wydatków na WPR i politykę spójności, przecieki wskazują, że Komisja rozważała nawet 15-25-proc. cięcia środków na rolnictwo w porównaniu do obecnego budżetu – dodaje analityczka.

Wrona tłumaczy też, że brakuje zapowiedzi realnego wzmocnienia instrumentów prośrodowiskowych w budżecie WPR, więc można się obawiać, że spadnie też finansowanie działań na rzecz ochrony klimatu i środowiska. Według danych Instytutu Ochrony Środowiska-Państwowego Instytutu Badawczego, przytoczonych w nowym raporcie ClientEarth i Instytutu Reform, największe straty z powodu ekstremalnych zjawisk dotyczą właśnie sektora rolnictwa (57 proc.), z czego przeważającą większość stanowią straty wywołane suszami. IOŚ-PIB oszacował, że z powodu zjawisk ekstremalnych Polska traci rocznie średnio 6 mld zł, a sumarycznie w latach 2001–2019 było to ok. 115 mld zł strat bezpośrednich.

Adrianna Wrona podkreśla, że aby rolnictwo stało się bardziej odporne, potrzeba nowych, kreatywnych pomysłów na jego wsparcie. Jeśli celem polityki rolnej ma być nie tylko bieżąca produkcja, ale przede wszystkim utrzymanie bezpieczeństwa żywnościowego Europy, to silnym argumentem za dalszym wspieraniem rolnictwa jest konieczność inwestowania w długoterminową odporność – wynika ze słów Adrianny Wrony.

Taka odporność wymaga jednoczesnych działań w kluczowych obszarach - wskazuje analityczka i wymienia: ochronę środowiska, by produkcja żywności była możliwa jak najdłużej i najefektywniej; wsparcie rolników w dostosowaniu infrastruktury do zmian klimatu i gwałtownych zjawisk pogodowych; wsparcie ich również w znajdowaniu nowych modeli biznesowych i źródeł dochodu.

Reforma budżetu nie zależy wyłącznie od Komisji i jej wizji. Potrzebna jest tu jednomyślna zgoda zarówno Parlamentu Europejskiego, jak i państw członkowskich. Rezultat gorących dyskusji wokół WRF wpływa na wysokość środków przeznaczonych na realizację kluczowych priorytetów UE, ale też na sposób zarządzania funduszami. Proces negocjacji budżetowych będzie długi i intensywny, a środowa propozycja KE dopiero otwiera niemal półtoraroczny okres rozmów z udziałem państw członkowskich.

– Na tym etapie wiele pytań pozostaje bez odpowiedzi – zwraca uwagę Adrianna Wrona. – Nie jest jeszcze jasne, jak szczegółowe będą propozycje Komisji, które poznamy 16 lipca, zarówno w odniesieniu do WPR, jak i do pozostałych części budżetu. Możliwe też, że na konkrety przyjdzie nam poczekać do września.

Ostateczne zatwierdzenie nowych Wieloletnich Ram Finansowych spodziewane jest na początku 2027 roku.

Autorką jest Aleksandra Majda, vice president ESG Impact Network