Dług publiczny z historycznym rekordem. Groźny próg przekroczony

Na historyczny moment w polskich finansach publicznych zwracali uwagę w ostatnich dniach analitycy i ekonomiści. Zadłużenie Skarbu Państwa po raz pierwszy w historii przebiło psychologiczny pułap 2 bilionów złotych. Jednak to nie sama nominalna kwota jest największym zmartwieniem rynków finansowych. Prawdziwym powodem do niepokoju jest wskaźnik, który bezpośrednio determinuje ramy polityki fiskalnej państwa i może wymusić na rządzących drastyczne kroki.

Z najnowszych danych wynika, że relacja długu sektora instytucji rządowych i samorządowych (tzw. dług EDP) do PKB na koniec IV kwartału 2025 r. wyniosła aż 59,97 proc. To oznacza wyraźny wzrost o 1,8 punktu procentowego w porównaniu z poprzednim kwartałem. Co więcej, w zestawieniu z końcem 2024 roku, mówimy o skoku o 4,9 punktu procentowego. Zbliżamy się tym samym do ściany, za którą kończy się swoboda w kreowaniu wydatków budżetowych. Problem ten był już sygnalizowany na początku roku, gdy prezydent Nawrocki podpisywał budżet na 2026 rok, mimo że już wtedy eksperci ostrzegali przed przekroczeniem konstytucyjnego progu zadłużenia - wylicza Bankier.

Warto przypomnieć, jak wyglądała dynamika wzrostu polskiego długu na przestrzeni ostatnich lat. Zbudowanie pierwszego biliona złotych zadłużenia zajęło polskim rządom kilka dekad, licząc od początku transformacji ustrojowej. Tymczasem podwojenie tej kwoty i dobicie do bariery 2 bilionów złotych dokonało się w zaledwie kilka lat. To bezprecedensowe przyspieszenie, które trwale zmienia strukturę naszych finansów.

To bezpośrednia konsekwencja serii gwałtownych wydarzeń makroekonomicznych i geopolitycznych. W przeszłości potężne środki pompowano w gospodarkę w ramach tarcz antykryzysowych podczas pandemii COVID-19, z czego znaczna część została wypchnięta poza budżet centralny do funduszy celowych. Następnie przyszła faza potężnych wydatków zbrojeniowych w obliczu wojny w Ukrainie oraz kosztownych tarcz energetycznych. Dodając do tego rosnące, sztywne wydatki na programy socjalne, otrzymujemy mieszankę, która wywindowała wskaźniki długu do obecnych, rekordowych poziomów.

Wynik na poziomie 59,97 proc. w relacji długu EDP do PKB to stąpanie po wyjątkowo kruchym lodzie. Polska Konstytucja oraz ustawa o finansach publicznych przewidują twardy limit zadłużenia na poziomie 60 proc. PKB, którego przekroczenie uruchamia drastyczne procedury sanacyjne. W praktyce oznaczają one konieczność natychmiastowego zrównoważenia budżetu państwa w kolejnym roku.

Dla przeciętnego obywatela taki scenariusz oznaczałby bolesne cięcia i głębokie zmiany w portfelu. W sytuacji przekroczenia konstytucyjnego progu rząd nie mógłby uchwalić budżetu z deficytem. To z kolei wymusiłoby drastyczne cięcia wydatków publicznych – od wstrzymania kluczowych inwestycji, przez zamrożenie płac w sferze budżetowej, aż po potencjalną rewizję transferów socjalnych. Zbliżenie się do granicy 60 proc. to wyraźny sygnał ostrzegawczy, że przestrzeń na kolejne, niepokryte w dochodach obietnice polityczne została ostatecznie wyczerpana.

Należy również pamiętać o gigantycznych kosztach obsługi tak potężnego zobowiązania. Odsetki od długu przekraczającego 2 biliony złotych to dziesiątki miliardów złotych rocznie, które muszą zostać zapłacone inwestorom kupującym polskie obligacje. Te pieniądze bezpowrotnie znikają z systemu – nie sfinansują budowy nowych szpitali, modernizacji szkół czy obniżek podatków dochodowych. Obecna sytuacja wymusi na decydentach powrót do trudnej sztuki konsolidacji finansów publicznych, ponieważ rachunek za lata stymulacji fiskalnej zaczyna ciążyć całej gospodarce.

Temat przekraczania konstytucyjnych progów zadłużenia budził emocje już od początku roku. Eksperci od miesięcy alarmowali, że dług publiczny w 2026 roku przekroczy limit 60 proc. PKB, co było jednym z kluczowych argumentów w debacie nad uchwaleniem budżetu. Ekonomiści nie pozostawiają złudzeń co do konsekwencji takiego stanu rzeczy. Jak zauważał w marcu jeden z analityków w komentarzu do planów NBP, próby ukrywania części długu w pozabudżetowych funduszach to praktyki "rodem ze świata przestępczego", które jedynie odsuwają w czasie konieczność podjęcia bolesnych decyzji fiskalnych. Polacy będą musieli spłacić cały dług – także ten, który przez lata chowano w wirtualnych budżetowych skrytkach, a teraz wraca z podwójną siłą, wymuszając radykalne cięcia wydatków lub podwyżki podatków.