Jakie są funkcje wyborów?

Kodeks wyborczy obowiązujący w Polsce określa, że ilekroć w przepisach mowa o wyborach, są to wybory:

• do Sejmu i do Senatu,
• Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej,
• do Parlamentu Europejskiego w Rzeczypospolitej Polskiej,
• do organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego,
• wójtów, burmistrzów i prezydentów miast.

Odbywają się one w różnych częstotliwościach, ale zwykle mamy do czynienia z wyborami powszechnymi, wolnymi, które odbywają się w głosowaniu tajnym.

W kategorii funkcji wyborów można wymienić różne zadania, jakie mają one do wypełnienia i w istocie wypełniają poprzez zastosowanie określonych procedur. Mogą to być zarówno funkcje przypisane wyborom, jak i funkcje wypełniane rzeczywiście. 

Współczesne wybory w Polsce są podstawowym i powszechnie stosowanym sposobem legitymizowania władzy. Obywatele mogą za ich pośrednictwem oddziaływać na stosunki społeczne, polityczne i gospodarcze w państwie jako całości lub w mniejszym wymiarze, w jednostce samorządu terytorialnego. 

Jednocześnie wybory spełniają kilka różnych funkcji, które wyróżnia się z wykorzystaniem różnego rodzaju kryteriów. Można mówić między innymi o funkcjach:

• legitymizacyjnej,
• programowej,
• kreacyjnej,
• konkurencyjnej,
• agregacji interesów,
• statystycznej.

Wyłoniona w wyborach władza ma mandat do sprawowania rządów. Wypełniana jest zatem kolejna funkcja wyborów, jaką jest funkcja legitymizacyjna. Wybory uprawomocniają rządzących i są podstawą do tego, by uznać ich władzę za legalnie wybraną i działającą. 

Wybory muszą przy tym być przeprowadzane zgodnie z prawem, tj. z Kodeksem wyborczym, a obywatele muszą mieć przekonanie, że zasady prawa wyborczego i praktyki wyborczej prowadzą do zdobycia władzy legalnie przez rządzących. 

W ramach np. wyborów parlamentarnych w Polsce obywatele dokonują wyboru w istocie programu politycznego, jaki został ogłoszony dla danej partii. Wskazują na karcie do głosowania kandydatów pochodzących z konkretnych ugrupowań, manifestując swoje poparcie nie tylko dla nich personalnie, ale dla programu partyjnego. W tym przejawia się funkcja programowa wyborów. Wyborcy swoimi głosami dają partiom przyzwolenie na sprawowanie rządów w konkretny sposób, dążąc do wskazanych w programie celów. Oczekują przy tym, że postulaty głoszone w trakcie kampanii wyborczej będą wypełnione. 

Funkcja programowa wyborów parlamentarnych jest realizowana prawidłowo, kiedy kandydaci starają się o reelekcje i dla zwiększenia swojej wiarygodności w oczach wyborców muszą realizować choć niektóre punkty swoich programów, popieranych wcześniej przez elektorat. 

Taka funkcja wyborów polega na wyłanianiu władz, czyli w istocie wyborze kandydatów do Parlamentu czy rady gminy na drodze wyborów powszechnych. 

Z uwagi na system wielopartyjny występujący w demokracji w Polsce wybory pełnią funkcję konkurencyjną, ponieważ stymulują partie polityczne do konkurowania ze sobą w walce o władzę. Przyjmowane rozwiązania ustrojowe są czynnikiem wskazującym, że wybory są jednocześnie formą poszukiwania porozumienia pomiędzy różnymi partiami w kwestii doprowadzenia do utworzenia stabilnego rządu i większości parlamentarnej. 

Poprzez swój udział w wyborach obywatele wyrażają swoje poparcie dla programów politycznych, partii i samych polityków. Przekłada się to na następną funkcję wyborów, jaką jest agregacja interesów. Obywatele poprzez swoje wybory wskazują, że w danym programie i swojej partii upatrują realizacji własnych interesów o charakterze indywidualnym czy społecznym, zbiorowym. 

Statystyki wyborów, analizy prezentowane przez Państwową Komisję Wyborczą, dotyczące mapy poglądów, opinii czy preferencji politycznych pozwalają na zobrazowanie, jak kształtuje się opinia publiczna w kwestii politycznych wyborów. Można to określić także mianem funkcji statystycznej.