Polska potrzebuje migrantów. Postulaty zamknięcia granic niczego nie rozwiążą [OPINIA]

Tekst powstał w ramach projektu WP Opinie. Przedstawiamy w nim zróżnicowane spojrzenia komentatorów i liderów opinii publicznej na kluczowe sprawy społeczne i polityczne.

Polska będzie potrzebowała migrantów. To pewne. Wynika to niskiej dzietności, która towarzyszy nam od dekad. Według szacunków GUS do 2040 roku liczba osób w wieku produkcyjnym spadnie z obecnych około 22 mln do niecałych 20. Dekadę później będzie ich już od 16,4 mln (wariant pesymistyczny) do 17 mln (wariant optymistyczny). W tym samym czasie będzie rosnąć liczba osób w wieku poprodukcyjnym. To z kolei oznacza rosnące wydatki na emerytury, jak i rosnące potrzeby systemu opieki zdrowotnej. I jeden i drugi system wymaga dopływu środków.

W uproszczeniu mamy trzy sposoby na ich pozyskanie: możemy je "wygenerować" z długu, ze wzrostu gospodarczego, albo z danin. Żeby jednak te ostatnie się spięły, nasza gospodarka musi mieć m.in. pracowników.

Tutaj wypada otworzyć nawias i dodać, że linie obrony przed niską dzietnością są co najmniej trzy. Pierwszą z nich, na której się skupimy w dalszej części tekstu, jest właśnie migracja. Drugą jest wydłużenie wieku emerytalnego. Trzecią natomiast wzrost wydajności pracy. Żadna z nich pojedynczo nie wystarczy, aby stawić czoła czekającym nas wyzwaniom.

Migracja jest więc jednym z filarów naszego dobrobytu w przyszłości. Niestety obecne debaty skupiają się przesadnie na zagrożeniach, a prawicowi politycy podbijają bębenek lęków. To oczywiście nie znaczy, że zagrożeń nie ma.

Z informacji portalu Demagog.org wynika, że w Niemczech liczba podejrzanych o popełnienie przestępstw jest większa zarówno w przypadku uchodźców (popełniają oni przestępstwa od kilku do 10 razy częściej niż rodowici Niemce w zależności od typu czynu), jak i w przypadku migrantów ekonomicznych. Podobne informacje płyną ze służb holenderskich, czy ze Szwecji, gdzie za niemal 60 proc. przestępstw o charakterze seksualnym odpowiadają o osoby z "tłem migracyjnym".

Podzielmy ten włos na czworo. Po pierwsze, z tego, że część migrantów częściej popełnia przestępstwa, niż miejscowi nie wynika, że większość migrantów to potencjalni przestępcy. Nic z tych rzeczy. Przytłaczająca większość z nich to zwykli ludzie chcący zarobić na chleb, płacący podatki i chcący wychować swoje dzieci na przyzwoitych ludzi.

Po drugie, nie każda migracja łączy się ze zwiększeniem przestępczości. Przykładów zresztą nie trzeba szukać daleko – bardzo liczna migracja z Ukrainy i Białorusi w ostatnich latach unaoczniła, że przybysze nie różnią się od Polaków pod względem częstości popełnianych przestępstw.

Zacznijmy od rozróżnienia, które już zostało wyżej zasygnalizowane. W bardzo dużym uproszczeniu migranci dzielą się na dwie grupy: uchodźców, którzy uciekają przed wojnami lub absolutnie nieznośnymi warunkami bytowymi oraz na migrantów ekonomicznych (chcących znaleźć pracę).

Polski Instytut Ekonomiczny opublikował niedawno opracowanie, z którego wynika, że 72 proc. cudzoziemców w wieku produkcyjnym przybyłych do kilkunastu analizowanych krajów OECD było legalnie zatrudnionych (dane za rok 2024). "Praca nie tylko zapewnia dochód, ale jest także źródłem poczucia godności, stabilności i przynależności do społeczeństwa, co czyni ją kluczowym elementem integracji" – czytamy w opracowaniu.

Przybysze – co dość oczywiste – zarabiają mniej niż miejscowi. W pierwszym roku ich zarobki są mniejsze średnio o 34 proc. Po pięciu latach dysproporcja maleje do 21 proc. Wciąż więc pozostaje zauważalna. W każdym z kilkunastu analizowanych krajów występowały różnice między pensjami przybyszów i miejscowych. Różniły się też luki płacowe między przybyszami i lokalsami po połowie dekady pobytu tych drugich.

Wgłębiając się w opracowania OECD "International Migration Outlook 2025" dowiemy się, jak istotny jest region pochodzenia przybyszów. Luka zarobkowa w momencie wejścia na rynek pracy jest większa w przypadku imigrantów z Afryki, Bliskiego Wschodu i Azji niż w przypadku migrantów z Unii Europejskiej i Ameryki Północnej. Myliłby się jednak ten, kto zrzucałby wszystko na dyskryminację. "Różnica wynika częściowo z tego, że migranci z Afryki, Bliskiego Wschodu i Azji pracują w niżej płatnych sektorach i gorzej płacących firmach" – czytamy w opracowaniu.

Według analizy OECD prawie 2/3 luki płacowej (63 proc.) między cudzoziemcami i miejscowymi można przypisać koncentracji przybyszów w gorzej płatnych firmach i sektorach (w krajach OECD jest to głównie: budownictwo, usługi domowe, zakwaterowanie i gastronomia, produkcja, opieka zdrowotna i IT).

Część początkowej różnicy w zarobkach brała się również z faktu, że migranci w pierwszym roku pracują mniej niż lokalsi. Ale dzieje się tak nie z ich wyboru – częściej niż miejscowi (i migranci, którzy już się zadomowili na rynku) mają mniejszy wybór ofert. To się zmienia z czasem, a przechodzenie na pełen etat jest jedną ze zmiennych, która powoduje dochodowe zbliżanie się do miejscowych.

A dlaczego migranci wybierają gorzej płatne zawody? Po pierwsze, oczywiście dlatego, że nie mają za bardzo innego wyboru. Kiedy człowiek z klasy średniej traci pracę, ma finansową poduszkę bezpieczeństwa, która pozwala mu poczekać na lepszą ofertę zatrudnienia. Ma też znajomych, którzy mogą go komuś polecić. Migranci nie mają tych zasobów – muszą się łapać tego, co jest akurat dostępne.

Druga sprawa to kwestia kapitału społecznego. Przybysze często idą do takiej pracy, w której pracują już ich znajomi i rodzina. To z kolei utrwala podział na "branże migranckie" i prace lokalsów. Z czasem jednak cudzoziemcy nabywają doświadczenia i umiejętności poruszania się po nowym rynku pracy i zarabiają lepiej.

Co może przyspieszyć te transfery? Polski Instytut Ekonomiczny mówi między innymi o szkoleniach zawodowych. "O 2-3 miesiące krócej w skali roku trwa adaptacja społeczna imigrantów, którzy przechodzą szkolenia zawodowe" – czytamy w opracowaniu. OECD z kolei podkreśla rolę sprawnego doradztwa zawodowego oraz dobrze skrojonej informacji na temat ofert pracy. Istotne jest też usprawnienie transportu lokalnego oraz zapewnienie mieszkań w przystępnej cenie. Niezwykle ważna jest również dostępna oferta szlifowania miejscowych języków.

OECD nie czynił rozróżnienia na migrantów ekonomicznych i na uchodźców. Jest to o tyle kluczowe, że ta druga grupa jest znacznie "trudniejsza" w integracji, a co za tym idzie, wymaga nieco innych instrumentów integracyjnych.

Jednym z największych problemów związanych z integracją uchodźców są przedłużające się procedury azylowe, podczas których migranci najczęściej nie mogą podjąć pracy. To z kolei powoduje, że przez całe miesiące, a czasem przez lata tkwią w specjalnych ośrodkach, co generuje zniechęcenie i poczucie alienacji.

Właśnie naprzeciw temu wyzwaniu wyszedł włoski program pilotażowy Forwork realizowany w latach 2018-2021. Opierał się on na wczesnej (jeszcze przed uzyskaniem statusu uchodźcy) pomocy zawodowej opartej o mentoring, doradztwo, kursy językowe i edukację obywatelską. Takie podejście poskutkowało zwiększeniem zatrudnienia o 30 proc. w porównaniu do grup kontrolnych.

Przegląd badań dokonany przez ekonomistów Lineę Hasager, Giovanniego Periego i Mette Foged nad skutecznością polityk integracyjnych w wielu europejskich krajach (ze szczególnym uwzględnieniem Danii) wskazuje również na niezwykle ważną kwestię nauki języka. Jest to jeden z najskuteczniejszych sposobów na zwiększanie dochodów uchodźców.

Jak wspomniałem – migracja jest koniecznością, jeżeli chcemy utrzymać wzrost dobrobytu. To nie znaczy, że nie stawia ona przed nami pewnych wyzwań. Jednak dzięki przykładom z innych krajów wiemy, jak z tymi wyzwaniami możemy sobie radzić. Czy skorzystamy z lekcji? To zależy od jakości naszej klasy politycznej. I przyszłej, i obecnej.

Dla Money.pl Kamil Fejfer, dziennikarz piszący o gospodarce, współtwórca podcastu i kanału na YouTube "Ekonomia i cała reszta"