Sieci pod presją transformacji. Gra toczy się o stabilność systemu

Debata "Inwestycje w sieci", która miała miejsce podczas Europejskiego Kongresu Gospodarczego w Katowicach, uwidoczniła zmianę paradygmatu: punkt ciężkości przesunął się z produkcji energii na jej przepływ i bilansowanie. Polska weszła w etap, w którym dynamika przyrostu OZE zaczyna wyprzedzać zdolności systemu do ich absorpcji. Co istotne, głównym polem tej zmiany są sieci dystrybucyjne. To do nich przyłączana jest zdecydowana większość nowych źródeł, a tym samym to na ich poziomie kumulują się wyzwania związane z napięciem, przepływami i bilansowaniem.

– Już ponad 37 gigawatów pochodzi z OZE, czyli więcej niż połowę mocy zainstalowanej. A to oznacza konieczność zupełnie innego podejścia do bilansowania i planowania pracy systemu – wskazuje Konrad Purchała, wiceprezes Polskich Sieci Elektroenergetycznych SA.

Wyzwaniem nie jest wyłącznie skala, ale również charakterystyka nowych źródeł. W ciągu kilku lat z systemu ubyło ok. 25 TWh stabilnej produkcji węglowej, a w jej miejsce pojawiło się ok. 30 TWh energii niestabilnej. To fundamentalnie zmienia sposób funkcjonowania systemu elektroenergetycznego. Opisując nową rzeczywistość, operatorzy nie mają złudzeń: sieć została zaprojektowana dla świata przewidywalnego, a dziś musi obsługiwać świat zmienności.

W tym kontekście najważniejszym zasobem staje się elastyczność. – Magazyny energii to ,,game changer’’ – zapewnia Konrad Purchała, wskazując, że to one są faktycznym źródłem elastyczności systemu.

Jednocześnie operatorzy przyznają, że elastyczność nie jest jeszcze systemowo "zorganizowana". Istnieją pewne jej elementy – taryfy dynamiczne, usługi DSR, interwencyjne dostawy mocy, ale wciąż nie tworzą one spójnego rynku.

Marek Szymankiewicz, prezes Enei Operator, wskazuje, że skuteczność dostępnych instrumentów ogranicza niespójność regulacyjna. – Sygnały cenowe istnieją, ale nie przekładają się na zachowania odbiorców, ponieważ są rozmywane przez regulowane składniki rachunku, takie jak opłaty sieciowe czy mocowe – tłumaczy ekspert.

To prowadzi do paradoksu: system produkuje nadwyżki energii (nawet przy cenach ujemnych), a jednocześnie nie potrafi skutecznie zachęcić odbiorców do ich wykorzystania. Bez zmiany sposobu zużycia energii – dopasowanego do jej dostępności – system nie będzie w stanie efektywnie wykorzystać rosnącej generacji z OZE.

Coraz wyraźniej pojawia się również pytanie o stronę popytową. Bez przyspieszenia elektryfikacji gospodarki – w tym transportu, ciepłownictwa czy przemysłu – nadwyżki energii będą się pogłębiać, a problem bilansowania systemu narastać.

Skala inwestycji w transformację energetyczną liczona jest w setkach miliardów złotych, co dodatkowo podnosi znaczenie stabilnych ram regulacyjnych i finansowych. Tymczasem operacyjna zmienność systemu to duże ryzyko dla budowania stabilnych modeli biznesowych.

– Dla sektora bankowego tak wysoka skala wahań oznacza trudności w ocenie ryzyka inwestycyjnego. Podstawą jest przewidywalność przepływów finansowych i zdolność do spłaty finansowania – wskazuje Beata Frankiewicz-Boniecka, dyrektor Departamentu Klientów Strategicznych w Banku Pekao SA.

Tymczasem transformacja energetyczna generuje coraz większą zmienność przepływów finansowych, szczególnie w projektach OZE i magazynowych. Dla banków oznacza to fundamentalne wyzwanie: jak wyceniać ryzyko w systemie, który sam dopiero uczy się stabilności.

– Arbitraż cenowy jest dla nas trudny, bo brakuje odpowiedzi na pytanie o stabilność zwrotu – zauważa Beata Frankiewicz-Boniecka. I wskazuje kierunek: sektor finansowy będzie musiał zaakceptować wyższy poziom ryzyka i równolegle budować kompetencje w ocenie nowych modeli biznesowych, szczególnie w obszarze magazynów energii.

Magazyny energii są postrzegane jako kluczowy element stabilizujący system, jednak ich docelowa rola wciąż nie jest jednoznacznie zdefiniowana. Z jednej strony skala ambicji jest ogromna: zakontraktowane już 11 gigawatów w rynku mocy i dziesiątki gigawatów wydanych warunków przyłączeniowych. Z drugiej mamy brak stabilnych modeli biznesowych.

Dodatkowym wyzwaniem jest ich przewidywalność z punktu widzenia operatora – szczególnie w sytuacji, gdy działają wyłącznie w oparciu o arbitraż cenowy, co utrudnia planowanie pracy systemu.

– Na obecnym etapie trudno wiarygodnie oszacować przychody magazynów energii w długim horyzoncie, np. 15 lat – przyznaje Wojciech Graczyk, członek zarządu Stoen Operator Sp. z o.o.

To prowadzi do kolejnego wyzwania: magazyny są potrzebne systemowo, ale ich ekonomika pozostaje niepewna. Co więcej, nawet gdy powstają, mogą destabilizować system, jeśli działają wyłącznie w oparciu o arbitraż cenowy, co z kolei wymusza konieczność wyważenia regulacji – tak, by nie ograniczać inwestycji, a jednocześnie chronić stabilność systemu.

W tle całej dyskusji pojawia się jeszcze jeden wątek – być może najbardziej fundamentalny: redefinicja samej sieci elektroenergetycznej. Nie jest już ona tylko infrastrukturą przesyłową. Staje się platformą zarządzania przepływem energii oraz informacji.

– Kluczowym wyzwaniem nie jest sama infrastruktura sieciowa, lecz poziom jej cyfryzacji i zdolność do zarządzania przepływami – zauważa Marcin Kondraciuk.

Cyfryzacja, automatyzacja i dostęp do danych stają się równie ważne jak linie i stacje. Bez nich nie da się zarządzać systemem, w którym miliony rozproszonych źródeł i odbiorców podejmują decyzje w czasie rzeczywistym.

Z dyskusji ekspertów wyłania się obraz transformacji, która wchodzi w najbardziej wymagającą fazę. Nie chodzi już o budowę mocy, lecz o synchronizację całego ekosystemu: technologii, regulacji, finansowania i zachowań odbiorców.

Najtrafniej podsumowuje to perspektywa sektora finansowego. Bo o ile energetyka nauczyła się już budować źródła, o tyle dopiero uczy się budować przewidywalność. A bez niej – jak podkreśla Beata Frankiewicz-Boniecka – nie będzie kapitału, który tę transformację sfinansuje.