Miliardy na bezpieczeństwo wykrojone z KPO. Dziś rusza faza operacyjna [WYWIAD]

• "Dziś przechodzimy do fazy operacyjnej" — mówi nam wiceprezes BGK Marta Postuła o starcie Funduszu Bezpieczeństwa i Obronności, z którego na inwestycje wzmacniające bezpieczeństwo państwa ma trafić ok. 23 mld zł z KPO.
• W pierwszej fazie ruszają trzy nabory: 5,6 mld zł dla samorządów, do 2 mld zł dla kolei oraz 2,5 mld zł dla przedsiębiorców spoza sektora komunalnego i kolejowego.
• "To jedne z najbardziej preferencyjnych warunków finansowania inwestycji publicznych dostępnych obecnie na rynku" — podkreśla Postuła. Samorządy dostaną pożyczki z oprocentowaniem 0 proc., a część z nich będzie mogła umorzyć nawet 40 proc. zobowiązania.
• Fundusz ma finansować nie tylko schrony, ale też systemy ostrzegania, cyberbezpieczeństwo, infrastrukturę dual use, kolej, energetykę, łączność oraz produkcję sprzętu wojskowego i technologii podwójnego zastosowania.

Tomasz Żółciak i Grzegorz Osiecki, dziennikarze Wirtualnej Polski i money.pl: Dzisiaj rusza Fundusz Bezpieczeństwa i Obronności (FBiO), czyli ok. 23 mld zł z KPO przeznaczonych na cele obronnościowe. Co to oznacza w praktyce? Ruszają konkursy, czy pierwsze pieniądze będą już gdzieś zagospodarowywane? 

Marta Postuła, wiceprezes Banku Gospodarstwa Krajowego: Do tej pory zakończyliśmy budowę architektury instytucjonalnej Funduszu. Powstała spółka Chrobry, która będzie odpowiadała za instrumenty kapitałowe, określono priorytety inwestycyjne oraz podział środków pomiędzy finansowanie pożyczkowe i equity (kapitał własny - przyp. red.). Dla samorządów i przedsiębiorców był to jednak przede wszystkim etap przygotowawczy. Rynek czekał na uruchomienie instrumentów finansowych wraz z pełną dokumentacją, zasadami finansowania i procedurami aplikacyjnymi.

Dziś przechodzimy do fazy operacyjnej. BGK rozpoczyna nabór wniosków w części pożyczkowej, natomiast spółka Chrobry uruchamia swoją stronę internetową i rozpoczyna obsługę instrumentów kapitałowych. Oznacza to, że potencjalni beneficjenci uzyskują dostęp do kompletu informacji oraz narzędzi niezbędnych do przygotowania projektów. Innymi słowy, Fundusz przestaje być wyłącznie konstrukcją instytucjonalną, a staje się realnym mechanizmem finansowania inwestycji wzmacniających bezpieczeństwo i odporność państwa.

O jakich sumach mówimy przy poszczególnych naborach?

W pierwszej fazie uruchamiamy trzy nabory. Dla jednostek samorządu terytorialnego w pierwszym etapie przeznaczono 5,6 mld zł na inwestycje w sektorze komunalnym. Rusza też nabór z pulą do 2 mld zł dla szeroko rozumianego kolejnictwa, w tym spółek infrastruktury kolejowej. Równolegle rozpoczyna się nabór dla przedsiębiorców z sektorów innych niż komunalny i kolejowy z budżetem 2,5 mld zł. Są to pierwsze środki udostępniane w ramach Funduszu Bezpieczeństwa i Obronności. Warto podkreślić, że sektor komunalny dysponuje docelowo pulą 11,2 mld zł w części pożyczkowej.

Podział naboru na dwa etapy jest rozwiązaniem celowym. Pozwoli ocenić strukturę popytu, charakter zgłaszanych projektów oraz zweryfikować, czy przyjęte parametry finansowania optymalnie odpowiadają potrzebom beneficjentów. Mamy do czynienia z nowym instrumentem finansowym, który łączy cele rozwojowe z budową odporności państwa, dlatego naturalnym elementem jego wdrażania jest bieżąca ewaluacja pierwszego etapu. W sektorze komunalnym priorytetem są inwestycje związane z budową i modernizacją obiektów zbiorowej ochrony, czyli miejsc schronienia. Dlatego, obok standardowego wniosku, wymagane będzie dołączenie krótkiej fiszki potwierdzonej przez MSWiA, wskazującej, że dana inwestycja wpisuje się w budowaną przez państwo sieć obiektów ochronnych.

Chodzi o to, aby środki trafiały na przedsięwzięcia wynikające z rzeczywistych potrzeb systemu ochrony ludności i obrony cywilnej, a nie na inwestycje, w których funkcja ochronna miałaby jedynie charakter incydentalny.

Czy ta tania pożyczka dla samorządów może być w części umarzalna?

Tak. W sektorze komunalnym przewidziano możliwość umorzenia do 20 proc. pożyczki. Jednostki samorządu terytorialnego korzystają z oprocentowania na poziomie 0 proc. i okresu finansowania do 20 lat, natomiast dla spółek komunalnych oprocentowanie wynosi 1 proc. To jedne z najbardziej preferencyjnych warunków finansowania inwestycji publicznych dostępnych obecnie na rynku. Mechanizm umorzeń został oparty na wskaźniku podziału rezerwy określanym przez ministra finansów na podstawie art. 34 ust. 13 ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego.

Preferencje przysługują jednostkom, których wartość tego wskaźnika jest niższa od średniej krajowej. W praktyce oznacza to około 1600 gmin, czyli 66 proc. wszystkich gmin w Polsce, 83 proc. miast na prawach powiatu, 52 proc. powiatów oraz 81 proc. województw. To rozwiązanie pozwala kierować największe wsparcie tam, gdzie możliwości finansowania inwestycji są relatywnie najbardziej ograniczone.

Przewidziano również dodatkowy mechanizm wspierający inwestycje infrastrukturalne typu dual use, czyli o jednoczesnym znaczeniu cywilnym i obronnym, takie jak drogi, mosty czy tunele zapewniające przykładowo dostęp do infrastruktury wojskowej. W takich przypadkach możliwe jest uzyskanie dodatkowego umorzenia w wysokości 20 punktów procentowych, o ile spełnione jest również kryterium wskaźnika.

Oznacza to, że jednostki spełniające kryterium wskaźnika i realizujące projekty o podwójnym przeznaczeniu będą mogły uzyskać umorzenie sięgające łącznie do 40 proc. wartości pożyczki. Taki mechanizm ma zachęcać do realizacji inwestycji, które jednocześnie poprawiają jakość infrastruktury lokalnej i wzmacniają odporność państwa. W przypadku takich projektów konieczna jest pozytywna opinia Ministerstwa Obrony Narodowej.

Schrony to jedno, a pozostałe kategorie wydatków dla samorządów?

Katalog kwalifikowanych inwestycji jest znacznie szerszy. Obejmuje budowę i modernizację systemów wykrywania oraz ostrzegania o zagrożeniach, rozwój infrastruktury transportowej wspierającej mobilność wojskową, projekty z zakresu cyberbezpieczeństwa, a także zakup, modernizację i remont taboru wykorzystywanego na potrzeby wojska lub w formule dual use.

Założeniem Funduszu jest finansowanie inwestycji, które w trwały sposób wzmacniają odporność państwa i bezpieczeństwo lokalnych wspólnot. Równie istotne są zasady kwalifikowalności wydatków. Finansowanie ma wspierać rzeczywiste inwestycje służące bezpieczeństwu, a nie stanowić dodatkowego źródła finansowania przedsięwzięć komercyjnych.

Jeżeli obiekt pełni wyłącznie funkcję ochrony ludności, możliwe jest sfinansowanie do 100 proc. kosztów netto inwestycji, z możliwością umorzenia do 20 proc. pożyczki. Natomiast w przypadku obiektów o funkcjach mieszanych preferencyjne finansowanie obejmuje wyłącznie tę część kosztów, która bezpośrednio podnosi standard ochrony ludności. Zakres tych wydatków musi być jednoznacznie wyodrębniony i odpowiednio udokumentowany. Dzięki temu środki publiczne trafiają dokładnie tam, gdzie realizują cel, dla którego Fundusz został powołany.

Czyli nie przejdą sytuacje, w których np. przy budowie bloku komunalnego z podziemnym parkingiem beneficjent argumentuje, że parking może służyć jako schron?

Właśnie po to wprowadzono takie kryteria. Taka konstrukcja nie będzie kwalifikowała się do finansowania. Możliwa jest natomiast sytuacja odwrotna – jeżeli podstawowym celem inwestycji jest budowa miejsca schronienia, a przy okazji powstaje np. nieodpłatnie udostępniany mieszkańcom parking, inwestycja nadal mieści się w założeniach programu. Nie można natomiast sfinansować w ten sposób budowy całego budynku, a jedynie koszty związane z wykonaniem lub podniesieniem standardu części pełniącej funkcję ochrony ludności.

Bardzo zależało nam na tym, aby środki Funduszu trafiały tam, gdzie rzeczywiście są potrzebne. Dlatego wymagane jest potwierdzenie z MSWiA. W przypadku projektów związanych z obronnością i dual use potwierdzenie wydaje Ministerstwo Obrony Narodowej. Do wniosku dołącza się krótką fiszkę, a potwierdzenie z właściwego ministerstwa powinno zostać wydane w ciągu tygodnia, maksymalnie dwóch tygodni. Jeżeli chodzi o cyberbezpieczeństwo, również możliwe jest umorzenie do 20 proc. pożyczki dla jednostek spełniających kryterium wskaźnika podziału rezerwy, bez dodatkowych warunków ze strony ministra właściwego do spraw cyfryzacji.

Jakie są warunki brzegowe dla samorządów, jeśli chodzi o kwoty, karencję?

W przypadku jednostek samorządu terytorialnego minimalna wartość pożyczki wynosi 2 mln zł, a maksymalna 500 mln zł na jednego pożyczkobiorcę. Karencja w spłacie kapitału trwa do roku od zakończenia realizacji przedsięwzięcia. Oznacza to, że w okresie realizacji inwestycji oraz przez rok po jej zakończeniu beneficjent koncentruje się na wykonaniu projektu, a następnie rozpoczyna spłatę pożyczki, której okres może wynosić do 20 lat. Istotne jest również to, że decyzja o umorzeniu zapada już na etapie zawierania umowy, a samo umorzenie jest dokonywane bezpośrednio po realizacji projektu, co pozwala uwzględnić jego wpływ na wskaźniki finansowe jednostki samorządu terytorialnego.

A co mogą uzyskać z FBiO przedsiębiorcy?

Oferta dla przedsiębiorców została podzielona na dwa obszary. Pierwszy dotyczy sektora kolejowego, dla którego w ramach Funduszu przeznaczono 2 mld zł. Finansowanie obejmuje budowę i modernizację infrastruktury kolejowej dostosowanej do wymogów mobilności wojskowej, zakup, modernizację i remont taboru wykorzystywanego w formule dual use oraz projekty z zakresu cyberbezpieczeństwa.

Drugi obszar jest skierowany do pozostałych przedsiębiorców. Obejmuje inwestycje zapewniające ciągłość dostaw energii elektrycznej, paliw i innych usług krytycznych, rozwój infrastruktury łączności i teleinformatyki, zwiększanie bezpieczeństwa fizycznego infrastruktury krytycznej, projekty z zakresu cyberbezpieczeństwa oraz rozwój i produkcję sprzętu wojskowego i technologii dual use zgodnie z wykazem Ministra Obrony Narodowej.

Minimalna wartość pożyczki dla przedsiębiorców, poza sektorem kolejowym, wynosi 10 mln zł, a w przypadku projektów z sektora energetycznego 100 mln zł. Maksymalna kwota finansowania to 300 mln zł. Okres spłaty wynosi do 10 lat dla pożyczek do 50 mln zł i do 20 lat dla wyższych kwot. Oprocentowanie ustalane jest z uwzględnieniem zasad pomocy publicznej, natomiast w przypadku przedsiębiorstw działających w sektorach o charakterze naturalnego monopolu, takich jak spółki energetyczne czy zarządcy infrastruktury kolejowej, może wynosić 1 proc.

Czy widzicie już duże zainteresowanie ze strony firm, jeśli chodzi o FBiO?

Tak, widzimy duże zainteresowanie i prowadzimy już pierwsze rozmowy z przedsiębiorcami. Dlatego od poniedziałku przez najbliższe trzy tygodnie zarząd BGK będzie spotykał się z firmami i samorządami w całej Polsce, aby szczegółowo wyjaśnić zasady działania Funduszu. Dotychczas dostępne informacje miały charakter ogólny. Firmy zgłaszają się już do oddziałów BGK, które będą prowadziły nabór i obsługę części pożyczkowej. W części spotkań wezmą udział również eksperci ministerialni, ponieważ pojawia się wiele pytań dotyczących kwalifikowalności projektów. Ograniczeniem w części projektów mogą być zasady pomocy publicznej.

W przypadku przedsięwzięć stricte obronnych obowiązują odpowiednie wyłączenia, natomiast przy projektach typu dual use konieczne jest uwzględnienie dostępnego limitu pomocy publicznej, co wpływa na warunki oferowanego finansowania. Dlatego wcześniej uruchomiliśmy gwarancje dla sektora obronnego i dual use. Chcemy, aby przedsiębiorcy mogli łączyć różne instrumenty finansowe, również z innymi dostępnymi narzędziami, tak aby skutecznie wspierać ich udział w transformacji gospodarki w kierunku sektora obronności.

Jakiego tempa wydawania tych pieniędzy się pani spodziewa?

W przypadku sektora komunalnego zakładamy, że w trzecim kwartale uda nam się zebrać tak dużo wniosków, aby w czwartym kwartale móc ruszyć z drugim naborem lub zwiększyć alokację na pierwszy nabór. Dla przedsiębiorców nabór ma charakter ciągły, dlatego zdecydowaliśmy się na etapowe uruchamianie środków. Chodzi o to, aby dostęp do finansowania nie był ograniczony wyłącznie do największych podmiotów, które są gotowe aplikować od pierwszego dnia. Równolegle rozpoczynamy ogólnopolską akcję informacyjną, aby przedsiębiorcy i samorządy w całym kraju mieli równy dostęp do informacji o możliwościach, jakie daje Fundusz.

Spodziewam się, że w przypadku samorządów i spółek komunalnych środki będą trafiały do gospodarki stosunkowo szybko. Liczymy również na duże zainteresowanie przedsiębiorców, zwłaszcza że część projektów z obszaru cyberbezpieczeństwa, które wcześniej były planowane do finansowania z instrumentów cyfryzacyjnych KPO, a na które nie wystarczyło środków w alokacji, będzie mogła zostać objęta wsparciem z FBiO. Widać też, że wiele samorządów i przedsiębiorstw przygotowywało się do uruchomienia Funduszu od dłuższego czasu. Teraz przechodzimy z etapu zapowiedzi do etapu realizacji.

Skoro FBiO to środki wykrojone z puli KPO, a sam KPO zaraz się kończy – czy jest sens aplikować teraz, biorąc pod uwagę czas na rozliczenie? Czy tu stosowane są podobne zasady rozliczenia, co przy pożyczkach z KPO, czyli tego czasu jest więcej?

Tak. Część pożyczkowa Funduszu Bezpieczeństwa i Obronności funkcjonuje w innym horyzoncie czasowym. Umowy pożyczkowe mogą być zawierane do 2030 r., natomiast uruchamianie środków i realizacja finansowanych przedsięwzięć będą możliwe do 2036 r. To zasadnicza różnica względem KPO i jeden z powodów, dla których warto planować inwestycje z odpowiednim wyprzedzeniem. Równie ważne jest to, że Fundusz finansuje wyłącznie nowe przedsięwzięcia inwestycyjne. Nie przewidziano możliwości refinansowania projektów już zrealizowanych ani uwalniania kapitału wcześniej zaangażowanego przez inwestorów. Celem części pożyczkowej FBiO jest finansowanie nowych inwestycji zwiększających bezpieczeństwo państwa – od obiektów ochrony ludności po infrastrukturę i projekty typu dual use.

Jaki – pani zdaniem – będzie wpływ tego funduszu na gospodarkę? Cała pula to nieco ponad 0,5 proc. PKB.

Jestem przekonana, że będzie to wpływ pozytywny. Nie chciałabym jednak wskazywać konkretnych wielkości, ponieważ na tym etapie byłoby to obarczone zbyt dużą niepewnością. To kilka elementów, które będą się wzajemnie uzupełniać. Część efektów będzie widoczna we wskaźnikach produkcji i inwestycji, inne w rozwoju lokalnym oraz zwiększaniu odporności gospodarki.

Możemy jednak sięgnąć do międzynarodowych danych. Opublikowane w 2024 r. badanie Banku Światowego, obejmujące 109 krajów rozwijających się w latach 1980–2019, wskazuje, że dodatkowy dolar inwestycji publicznych wiązał się średnio ze wzrostem inwestycji prywatnych o ok. 1,6 dolara. Dlatego wpływ funduszu prawdopodobnie będzie istotnie większy niż jego nominalna wartość liczona jako udział w PKB. W konstrukcji funduszu szczególny nacisk kładziemy więc na jego funkcję katalityczną: środki publiczne mają ograniczać wybrane ryzyka, wzmacniać wiarygodność projektów i ułatwiać wejście kapitału prywatnego w inwestycje o strategicznym znaczeniu.

Międzynarodowe wyniki badań wskazują, że średni mnożnik wydatków obronnych zależy przede wszystkim od tego czy sprzęt jest produkowany krajowo czy importowany oraz czy wydatki są finansowane długiem czy podatkami. Według badań EBC z 2025 r. w zależności od przyjętego modelu, mnożniki dla wzrostu wydatków obronnych w Europie są zazwyczaj w przedziale 0,5–1,5. Zakładając, że wydatki trafiają do krajowego przemysłu, mnożniki mogą wynieść około 1,4–1,6. Wskazują na to szacunki dla krajów UE przeprowadzone w ubiegłym roku przez BBVA Research.

Z jednej strony w FBiO mamy dużą pulę środków pożyczkowych, z drugiej warto pamiętać o części kapitałowej realizowanej przez spółkę Chrobry, która od poniedziałku rozpoczyna działalność operacyjną i uruchamia swoją stronę internetową. Środki z instrumentu kapitałowego będą trafiały zarówno do projektów typu scale-up, jak i bardziej dojrzałych przedsięwzięć. Projekty o wartości powyżej 50 mln zł będą wymagały opinii Komitetu Sterującego FBiO, natomiast mniejsze będą finansowane na zasadach właściwych dla inwestora kapitałowego inwestującego bezpośrednio w projekty związane z szeroko rozumianym sektorem obronności. Istotnym efektem będzie również mobilizacja kapitału prywatnego, co powinno mieć pozytywne znaczenie dla gospodarki.