Kosztowna iluzja łatwego zysku. Nie ma żadnego "dodatkowego pieniądza" [OPINIA]

Opinia prof. Joanny Tyrowicz, członkini Rady Polityki Pieniężnej, powstała w ramach projektu #RingEkonomiczny money.pl. To format dyskusji na ważne, ale kontrowersyjne tematy społeczne i ekonomiczne. W 19. edycji Ringu debatujemy o tym, czy i jak Narodowy Bank Polski mógłby zaangażować się w finansowanie wydatków zbrojeniowych. Równolegle publikujemy opinię Marka Dietla, przewodniczącego Rady Gospodarczej przy Prezydencie RP oraz omówienie wyników sondy na temat finansowania zbrojeń wśród szerokiego grona ekonomistów.

Elementarna intuicja wystarczy, żeby wiedzieć, że w żadnym miejscu naszego państwa 200 mld zł nie pałęta się jakoś luzem, do dowolnego zagospodarowania akurat w początkach marca 2026 roku.

Zacznijmy od rezerw. Rezerwy NBP to jeden rachunek. Znajdują się w nich różne aktywa, w tym złoto. Jeżeli złoto drożeje, znajduje to odzwierciedlenie w wartości kapitałów banku centralnego. Jeżeli bank ma stratę, znajduje to odzwierciedlenie w tym samym miejscu.

Zgodnie z opublikowanymi danymi, wzrost całego zasobu złota pomiędzy grudniem 2023 a grudniem 2024 roku (ostatnie publicznie dostępne dane) wyniósł 61 mld zł. Ta kwota uwzględnia łącznie nowo zakupione złoto, jak i wzrost wartości złota w aktywach NBP.

Na nadmiar transparentności NBP w tej sprawie narzekać nie możemy, ale według danych ze sprawozdania finansowego (sprzecznych skądinąd z banerami oklejającymi bank i reklamami w mediach) w ciągu 2024 roku NBP nabyło ok. 76 ton złota. Cena tych zakupów nie została opublikowana, ale przyjmując średnioroczną cenę za tonę oraz średnioroczny kurs dolara, takie zakupy to ok. 25 mld zł, co sugerowałoby, że z grubsza 36 z pierwotnych 61 mld zł to wzrost wartości w tym okresie.

W tym samym czasie NBP w kapitały odpisał 13 mld zł strat za 2024 rok (NBP nie pokazał tej straty bezpośrednio w wyniku, lecz rozliczył ją w kapitałach własnych, czyli pomniejszył swoją "poduszkę finansową" - przyp. red.). A łącznie od momentu ostatniej wypłaty z zysku, NBP poniósł około 150 mld zł strat, z czego 50 mld zł pokryto z wyczyszczonej do zera, budowanej przez lata, rezerwy na zmianę wyceny wartości instrumentów w rezerwach NBP, a 100 mld zł pomniejszyło kapitały NBP.

W konsekwencji, o ile korzyści na zmianie wyceny złota (wzrost wartości złota w bilansie NBP - przyp. red.) nie przekroczyły 100 mld zł, jakiekolwiek transakcje na nim będą pomniejszać kapitały NBP. To nie są jakieś niezależne strumienie pieniędzy.

A co z zyskiem? Jeżeli zarząd NBP sprzeda jakieś aktywa drożej niż wynosi księgowa wartość punktu odniesienia, to ten zysk pojawia się w rachunku wyników. Tu pojawiają się dwie następne trudności. Pierwsza jest dość trywialna. Co roku, w kapitałach, NBP prowadzi przeszacowania wartości aktywów. To operacja księgowa, służy stworzeniu punktu odniesienia dla następnego roku finansowego. Czyli jeśli w kapitałach uwzględnimy fakt, że złoto podrożało w jakimś roku, to na przyszły rok punkt odniesienia dla zysku lub straty stanowi ta wyższa cena.

Przykład. W 2022 roku zarząd NBP zainwestował w jakiegoś "dżynksa" po 100. Cena "dżynksa" podrożała do 200 w 2023 roku. W kapitałach na koniec tego roku znajduje się wartość 200 i to ona stanowi punkt odniesienia do ewentualnego zysku lub straty, gdyby zarząd NBP chciał to sprzedać w 2024.

Cena 100 zniknęła z tego rachunku, bo nie można mieć dwóch rzeczy na raz: wyższych kapitałów i zysku ze sprzedaży. Dlatego nie ma znaczenia, po ile zarząd NBP kupił dowolne aktywa – w tym złoto – w minionych latach. Punktem odniesienia dla oszacowania ewentualnego przyszłego zysku jest wycena księgowa na koniec 2025 roku, a nie jakiekolwiek minione lata.

Druga trudność jest jeszcze bardziej trywialna: jeśli NBP sprzeda złoto i odkupi je po obecnej cenie rynkowej, to nowym punktem odniesienia stanie się właśnie ta nowa cena zakupu. Jeśli ilość złota w rezerwach ma dalej rosnąć – jak komunikuje zarząd NBP – trzeba bardzo wierzyć w to, że jego cena będzie rosła jeszcze bardziej. Inaczej kapitały będą automatycznie spadać.

Podsumujmy te podstawy. Jeśli były jakieś transakcje, to wchodzi to do wyniku zysków lub strat. Jeśli nie było transakcji, to i tak zmiany znajdują swoje odzwierciedlenie w kapitałach. Myśl, że można "wyjąć" same zyski ze złota, ignorując pozostałe elementy bilansu, i przeznaczyć je na jakikolwiek cel, w tym na wypłatę do budżetu, jest po prostu iluzją. Jeśli przyjmiemy za punkt startu, że kapitały NBP nie powinny ulec uszczupleniu, trzeba uwzględnić fakt, że w ostatnich latach NBP poniósł straty na działalności podstawowej i operacjach finansowych, które już obniżyły kapitał naszego banku centralnego.

To prawdopodobnie tłumaczy, dlaczego tak członkowie zarządu NBP, jak i prezes Adam Glapiński pokazują piękne wykresy z 197 mld zł, ale gdy przychodzi do określania kwoty wypłat, są znacznie mniej konkretni. W praktyce nie ma żadnego "dodatkowego pieniądza", który pojawia się znikąd, tylko praktyczny, maksymalny, warunkowy efekt określonych operacji w możliwie sprzyjającym otoczeniu rynkowym.

A kiedy w ogóle można wypłacić ewentualne pieniądze? Odpowiedź jest mało spektakularna. Zysk banku centralnego musi powstać w konkretnym roku obrotowym. Nie można go "dopisać" wstecz. W 2025 r. zysku nie ma, więc nie będzie wypłaty w 2026 r. Pierwszy potencjalny moment wypłaty to rok 2027, o ile bank w 2026 roku odnotuje zysk. Możliwe jest to wyłącznie na podstawie decyzji Rady Polityki Pieniężnej.

Co gorsza, jeśli zmiana wymaga modyfikacji polityki rachunkowości (pominę już pewne męczące formalności), wszystko przesuwa się jeszcze o rok, bo zmiana tego dokumentu również wymaga zgody RPP i może być dokonana tylko na nowy rok księgowy. To oznacza wypłatę najwcześniej w maju 2028 roku. A to oznacza nowy skład zarządu i w znacznej części nowy skład RPP.

Co po wypłacie? Pewien istotny element jest w tej dyskusji systematycznie pomijany: koszty prowadzenia polityki pieniężnej. Mówiąc w skrócie: żeby na rynku była taka równowaga, jak RPP uważa za stosowne dla zachowania stabilności cen, NBP musi zebrać cały nadmiar gotówki od banków, bo inaczej kreacja pieniądza będzie zbyt duża. NBP płaci za ten nadmiar odsetki (bo inaczej pieniądz zostałby w gospodarce). Nazywa się to sterylizacją i to właśnie są główne koszty prowadzenia działalności przez NBP. Przy obecnym poziomie stóp procentowych ten koszt to 3,75 proc.

Gdyby cała wypłata z zysku NBP trafiła poza Polskę (np. na zakup jakichś "cyngwajsów" z zupełnie innej galaktyki), konieczności sterylizacji nie będzie. Ale jeśli choć jedna złotówka ze zrealizowanych wypłat ze złota zostanie wydana w naszej gospodarce, to zwiększy płynność i trzeba będzie ją za 3,75 proc. wysterylizować.

Szerszy kontekst? Bank centralny nie jest od maksymalizacji zysku ani od finansowania budżetu. Jego mandatem jest stabilność cen. W tym kontekście prezes i członkowie zarządu NBP wykraczają poza mandat, snując publicznie scenariusze na temat możliwości generowania dochodu dla budżetu. Nawet jeśli traktować je jako kolejne hipotetyczne bajki w oderwaniu od faktów, to przesuwają one punkt ciężkości z polityki pieniężnej na inne wątki.

Te bajki prezes i członkowie zarządu NBP opowiadają w okresie wyjątkowego niepokoju z powodu agresji USA i Izraela na Iran, znacznego wzrostu oczekiwań inflacyjnych wśród rodzin w Polsce i przy realnej niepewności tak co do cen, jak i koniunktury.

Spodziewam się, że z powodu upolitycznienia tego dyskursu przez prezesa NBP, pod niniejszym tekstem znajdzie się sporo komentarzy w mniejszym lub większym stopniu obraźliwych.

Wszyscy – niezależnie od poglądów na świat – intuicyjnie wiedzą, że koszty i korzyści z transakcji finansowych i tak spotykają się w jednym bilansie. Nie ma obowiązku znać szczegółów ani zawiłości rachunkowości i nie trzeba konstruować własnej oceny rozmaitych scenariuszy, żeby wiedzieć, że wszystkich obowiązuje ta sama elementarna arytmetyka.

Autorem opinii jest prof. Joanna Tyrowicz, nauczycielka akademicka, współzałożycielka i zarządzająca think-tanku GRAPE, członkini Rady Polityki Pieniężnej.

Tytuł, lead i śródtytuły pochodzą od redakcji.