Weto za wetem. Są skutki. Tyle pieniędzy stracił budżet

W czwartek 6 sierpnia mija rok, od kiedy prezydent Karol Nawrocki rozpoczął urzędowanie. Przez ten czas zawetował 41 ustaw, a dwie - bez podpisu - skierował do zbadania przez Trybunał Konstytucyjny w trybie tzw. kontroli prewencyjnej. 

Ponad połowa odrzuconych przepisów (24 ustawy) nie wywoływała żadnych skutków finansowych. Ale jest też kilka regulacji, które zakładały znaczący wzrost dochodów państwa. Chodzi przede wszystkim o podwyżkę opłaty cukrowej i podniesienie stawek akcyzy na alkohol, ale też o uszczelnienie przepisów o fundacjach rodzinnych czy w końcu wprowadzenie podatku od tzw. nadzwyczajnych zysków koncernów paliwowych, co regularnie wytykają ostatnio Nawrockiemu rządzący.

Gdyby nie weta prezydenta Nawrockiego lub wnioski do TK, powyższe propozycje mogłyby zasilić w tym roku budżet państwa dochodami na poziomie nawet 7,3 mld złotych. Nasze szacunki oparliśmy na oficjalnych wyliczeniach przedstawianych przez Ministerstwo Finansów w trakcie prac legislacyjnych nad ustawami:

• uszczelnienie przepisów o fundacjach rodzinnych: wpływy szacowane na 196 mln zł (weto),
• podwyżka opłaty cukrowej i podatku od wygranych: 294 mln zł (weto),
• podniesienie stawek akcyzy na alkohol: 1,8 mld zł (weto),
• uszczelnienie podatków i rozszerzenie systemu SENT: 1,2 mld zł (weto),
• podatek od nadzwyczajnych zysków: 3,8 mld zł (wniosek do TK).

Suma utraconych potencjalnych dochodów wzrasta do 8,2 mld złotych po doliczeniu kwoty, jaka miała trafić bezpośrednio na konto Narodowego Funduszu Zdrowia z tytułu podwyższonej opłaty cukrowej. Ministerstwo Finansów prognozowało, że NFZ zyska na tym rozwiązaniu w 2026 r. i w kolejnych latach ok. 850 mln złotych.

Co można sfinansować za taką kwotę? Przytoczona wcześniej suma 7,3 mld złotych to w przybliżeniu jedna dziesiąta rocznego budżetu programu Rodzina 800 plus. Z kolei roczny koszt wypłaty renty wdowiej wynosi od 8 do 10 mld złotych, a finansowanie tzw. babciowego na opiekę nad najmłodszymi dziećmi wymaga ok. 6 mld złotych.

W trakcie zeszłorocznej kampanii wyborczej - ale też po zaprzysiężeniu - Karol Nawrocki wielokrotnie wyrażał swoje obawy o zadłużenie Polski i poziom deficytu. Tak było na początku tego roku, kiedy prezydent podpisał ustawę budżetową i jednocześnie skierował ją w ramach tzw. kontroli następczej do Trybunału Konstytucyjnego.

Zdaniem prof. Pawła Wojciechowskiego, głównego ekonomisty Business Centre Club, w działaniach prezydenta brakuje konsekwencji: z jednej strony deklaruje troskę o budżet, a z drugiej utrudnia pracę Ministerstwu Finansów. - Za kształt polityki podatkowej odpowiadają przede wszystkim rząd i większość parlamentarna. Prezydent ma konstytucyjne prawo weta także wobec ustaw podatkowych, ale powinien traktować je jako instrument wyjątkowy i stosować proporcjonalnie - mówi w rozmowie z money.pl były minister finansów.

Ekspert podkreśla, że w wielu przypadkach Karol Nawrocki niedostatecznie wyjaśnił, dlaczego zdecydował się na weto. - Pamiętajmy, że podwyżki opłaty cukrowej i akcyzy na alkohol miały zarówno cel zdrowotny, jak i fiskalny. Kierunek tych zmian był zgodny z rekomendacjami Światowej Organizacji Zdrowia, która wskazuje opodatkowanie alkoholu i napojów słodzonych jako narzędzie ograniczania ich konsumpcji oraz związanych z nią szkód zdrowotnych - przypomina były minister finansów.

W ocenie prof. Wojciechowskiego argumenty sprowadzające się m.in. do zbyt krótkiego vacatio legis nie uzasadniają "skasowania" tego typu rozwiązań, które mają zasilić budżet państwa. - Krótki okres na dostosowanie się do nowych przepisów mógł uzasadniać przesunięcie terminu ich wejścia w życie, ale nie odrzucenie całego kierunku zmian. Dlatego decyzje prezydenta oznaczały zlekceważenie zarówno celów zdrowotnych, jak i potrzeb fiskalnych państwa - ocenia ekonomista.

Prof. Wojciechowski podkreśla, że odesłanie do TK ustawy o podatku od nadmiarowych zysków wiąże się z innymi problemami. - Taki sposób opodatkowania spółek paliwowych może budzić wątpliwości. Nie mamy pewności, czy podatek zadziałałby zgodnie z założeniami i czy jego koszt nie zostałby częściowo przerzucony na konsumentów - wyjaśnia główny ekonomista BCC.

- Trzeba jednak dostrzec logikę, którą kierował się rząd. Premier ogłosił pakiet "Ceny Paliwa Niżej" wraz z zapowiedzią wprowadzenia przez Ministerstwo Finansów dodatkowego podatku od nadzwyczajnych zysków. Koszt obniżenia cen paliw poniósł budżet, a więc pośrednio wszyscy podatnicy. Proponowany windfall tax miał sprawić, że część tego ciężaru przejęłyby spółki paliwowe osiągające ponadprzeciętne zyski - dodaje nasz rozmówca.

W ciągu ostatniego roku prezydent tylko w nielicznych przypadkach zgodził się na rozwiązania podnoszące wyraźnie dochody budżetowe. Pod koniec listopada zeszłego roku Karol Nawrocki podpisał ustawę podnoszącą podatek CIT dla sektora bankowego. Zgodnie z szacunkami Ministerstwa Finansów, budżet państwa może dzięki temu zyskać tym roku dodatkowe ponad 6,5 mld złotych.