Local content, czyli trzy plusy i znak zapytania [OPINIA]

Tekst powstał w ramach projektu WP Opinie. Przedstawiamy w nim zróżnicowane spojrzenia komentatorów i liderów opinii publicznej na kluczowe sprawy społeczne i polityczne.

Dzisiaj w Polsce tzw. local content, czyli udział firm krajowych w zlecaniach przy różnego rodzaju inwestycjach publicznych, jest sprawą najwyższej wagi. Nie ma konferencji gospodarczej, na której nie omawiano by tego tematu. Również wypowiedzi polityków różnych opcji, w tym premiera, są w tym przypadku jednoznaczne. Udział firm krajowych oraz polskiej gospodarki w budowaniu łańcucha wartości przy polskich inwestycjach powinien być jak największy. To duży plus.

Także oczekiwania społeczne są tutaj zbieżne. W powszechnym przekonaniu chcielibyśmy, aby pieniądze (z naszych podatków) wydawane przez sektor publiczny zostawały w krajowej gospodarce. To również duży plus.

Niejako w odpowiedzi na te oczekiwania inwestor pierwszej elektrowni jądrowej w Polsce, spółka Polskie Elektrownie Jądrowe wraz z konsorcjum amerykańskim na niemalże wszystkich konferencjach branżowych odmienia local content przez wszystkie przypadki. Ostatnio na takiej konferencji w Gdańsku zostało uroczyście ogłoszone podpisanie kontraktu z lokalną firmą z Pomorza na niezbędne usługi w ramach przygotowania placu budowy. To również duży plus.

W tym roku będą również rozstrzygnięte przetargi prowadzone przez firmy amerykańskie na prace przygotowawcze w postaci niezbędnych robót ziemnych, hali montażowej czy tymczasowych miejsc zakwaterowania pracowników. Nie mam żadnej wątpliwości, że te zlecenia powinny trafić i trafią do polskich firm, podobnie jak kontrakty na niezbędną infrastrukturę towarzyszącą w postaci dróg dojazdowych, kolei czy linii energetycznej.

Należy mieć jednak na uwadze kilka aspektów. Po pierwsze, wartość tych zleceń to niecałe 1-2 proc. CAPEX całej inwestycji. Po drugie, co najmniej do 2028 roku będziemy mówić wciąż o pracach przygotowawczych do właściwej budowy, której wartość według różnych doniesień oscyluje między 150 a 180 mld zł. I to powinien być od samego początku punkt odniesienia dla rozmów o local content. Jaki będzie ostatecznie udział firm krajowych w projekcie samej elektrowni i czy będzie on zadowalający?

Tutaj należy postawić znak zapytania. Projekt budowy elektrowni jądrowej to najbardziej złożone przedsięwzięcie inwestycyjne w Polsce po 1989 roku. Nie jest możliwa realizacja takiej inwestycji w ogóle bez polskich firm. Te będą zatrudniane, tak jak ma to miejsce z wymienionymi pracami przygotowawczymi czy drobnymi usługami. Część polskich firm ma również doświadczenie w dostawach materiałów na innych projektach jądrowych. I one będą również zatrudniane do polskiego projektu.

Niemniej, w oczekiwaniach local content, chodzi - czy raczej powinno chodzić - o coś innego. O takie przygotowanie procesu inwestycyjnego i firm krajowych, aby ich udział był jak największy i zgodny z potencjałem oraz możliwie najwyżej w łańcuchu dostaw (i łańcuchu wartości). Dlaczego to jest ważne? Bowiem możliwe jest wybudowanie elektrowni, a następnie jej kilkudziesięcioletnia eksploatacja bez wykorzystania w pełni tego polskiego potencjału.

Polska jest 20. gospodarką świata, 10 proc. naszego PKB to wartość rynku budowlanego. Firmy krajowe działające w tym sektorze zatrudniają setki tysięcy podwykonawców obsługując wszystkie budowy w Polsce w ostatnich latach. A buduje się w Polsce bardzo dużo i to we wszystkich możliwych sektorach (infrastruktura, wojsko, energetyka itp.).

Jakość wykonania tych inwestycji jest na najwyższym poziomie w porównaniu do rynku na Zachodzie. Inaczej niż w piłce nożnej, to bardziej hiszpańska La Liga czy angielska Premier League niż polska Ekstraklasa.

Polskie firmy będą w stanie zrealizować bardzo duże zakresy tego projektu, jednak stać się to może pod pewnymi warunkami.

Po pierwsze, model realizacyjny, który proponują Amerykanie na samej elektrowni, polegający na zamawianiu wszystkich materiałów i usług osobno, będzie generował zapotrzebowanie na pracowników, na siłę roboczą. Tylko ok. 10-11 proc. wartości projektu przewidziane jest w systemie budowania, jaki w Polsce (i Europie) występuje powszechnie.

Model direct hire lub direct manager - jaki proponują Amerykanie - w Polsce nie funkcjonuje w tej skali. Co więcej, będzie generował dodatkowe i niepotrzebne ryzyka w postaci podkupowania pracowników firm krajowych czy ściągania siły roboczej z zagranicy. Duże firmy funkcjonujące na polskim rynku nie będą zainteresowane co do zasady udziałem w tak prowadzonej inwestycji. Do inwestycji będą zapraszane firmy mniejsze, ich podwykonawcy oraz firmy z zagranicy, z którymi konsorcjum amerykańskie współpracuje od lat. To jednak spowoduje, że nie w pełni zostanie wykorzystany potencjał i doświadczenie prowadzenia inwestycji, które mamy w Polsce.

Po drugie, nieznane są dokładne standardy i wymogi na całej inwestycji. Polskie i europejskie przepisy wymagają przestrzegania określonych procedur przy wprowadzaniu materiałów i wyrobów budowlanych na nasz rynek i potem stosowania ich przy wznoszeniu obiektów. Jeżeli dla znacznej części inwestycji będzie postawione bezwzględne wymaganie spełnienia norm amerykańskich, ich wprowadzenie będzie wymagało ich zbadania przez akredytowaną jednostkę badawczą na zgodność z dokumentem odniesienia np. normą.

Polskie jednostki nie mają akredytacji na badania według norm amerykańskich i tym samym wykazania zgodności z nimi – będą to więc musiały zrobić podmioty zagraniczne. Również kontrola zewnętrzna tych wyrobów będzie musiała się odbywać według norm amerykańskich, czyli przez inne niezależne podmioty zagraniczne. Nie mówiąc o tym, że również polskie firmy z niższych partii łańcucha wartości nie mają wdrożonych norm i wymogów amerykańskich.

Czy oczekiwania społeczne oraz cele polityczne w zakresie udziału local content zostaną zrealizowane? Na tym etapie realizacji projektu należy zostawić znak pytania. Nie wiemy. Dopiero sposób prowadzenia projektu i przyjmowania założeń przez polskiego inwestora wraz z amerykańskimi partnerami przyniesie nam w niedalekiej przyszłości odpowiedź na to pytanie.

Autorem opinii jest Tomasz Stępień, prezes PZPB-Atom, organizacji wykonawców energetyki nuklearnej.