Tak się rozpędza demograficzny walec. Polska zestarzeje się, zanim się wzbogaci? [ANALIZA]

Malejąca dzietność w połączeniu z rosnącą oczekiwaną długością życia skutkują starzeniem się ludności. To zjawisko o charakterze nieomal globalnym, ale w niektórych krajach przebiega szybciej niż w innych. Polska zaś wyraźnie się pod tym względem wyróżnia. A jednocześnie reformy, które mogłyby złagodzić skutki starzenia się populacji, nie są nawet przedmiotem debaty publicznej.

W 2024 r. na każdy tysiąc osób w wieku 20-64 lata przypadało w Polsce 341 osób starszych. To oznacza, że tzw. współczynnik obciążenia demograficznego osobami starszymi wynosił 34,1 proc. To nadal wynik niższy niż w całej Unii Europejskiej (37,2 proc.), ale wyraźnie wyższy niż średnio w krajach należących do OECD (31,6 proc.), organizacji zrzeszającej najbardziej rozwinięte gospodarczo kraje. Jest też znacznie wyższy niż w zamożnych krajach w czasie, gdy były na poziomie rozwoju dzisiejszej Polski. Co więcej, w żadnym kraju OECD ani UE wskaźnik ten nie rósł ostatnio szybciej niż w Polsce.

W 2014 r. nad Wisłą na każdy tysiąc osób w wieku 20-64 lata, czyli w tzw. wieku produkcyjnym, przypadały tylko 232 osoby w wieku poprodukcyjnym. W ciągu dekady współczynnik obciążenia demograficznego osobami starszymi zwiększył się więc o 10,9 pkt proc., w porównaniu do 5,2 pkt proc. średnio w OECD i 6,1 pkt proc. w UE. Zwyżkę o ponad 10 pkt proc. odnotowała jeszcze tylko Korea Płd., a nieco mniejszą Bułgaria (9,9 pkt proc.) oraz Słowacja (9,7 pkt proc.).

Prognozy również nie są dla Polski łaskawe, co wynika wprost z bardzo niskiej dzietności: w 2024 r. nad Wisłą urodziło się niewiele ponad 250 tys. dzieci, najmniej w historii danych. To oznacza, że współczynnik dzietności wyniósł 1,1 dziecka na kobietę, podczas gdy poziom zastępowalności pokoleń to nieco ponad 2.

Według Departamentu Spraw Gospodarczych i Społecznych ONZ za 25 lat na każdych 1000 osób w wieku produkcyjnym w Polsce przypadały będą już 554 osoby w wieku poprodukcyjnym. Współczynnik obciążenia demograficznego osobami starszymi byłby w tym scenariuszu o niemal 22 pkt proc. wyższy niż obecnie. Średnio w 38 krajach OECD współczynnik ten wzrosnąć ma w takim horyzoncie o niespełna 14 pkt proc. Polska będzie wtedy dziewiąta na liście "najstarszych" państw OECD, podczas gdy dziś jest 19.

Trzeba jednak podkreślić, że współczynnik obciążenia demograficznego zgodny z definicją OECD nie przystaje dobrze do polskich realiów. Opiera się bowiem na założeniu, że wiek produkcyjny trwa do ukończenia 65. roku życia. Tymczasem w Polsce minimalny wiek emerytalny kobiet wciąż wynosi 60 lat, starsze kobiety w zdecydowanej większości nie pracują. To istotnie zwiększa liczbę osób w wieku poprodukcyjnym przypadającą na 1000 osób w wieku produkcyjnym.

Starzenie się ludności nie będzie polegało jedynie na tym, że rósł będzie średni wiek mieszkańca Polski. Równocześnie mieszkańców będzie ubywało. Siłą rzeczy coraz mniejsza będzie też liczba osób w wieku produkcyjnym, czyli finansujących świadczenia dla osób w wieku poprodukcyjnym oraz zapewniających im towary i usługi. To właśnie te zjawiska są źródłem obaw, że starzenie się ludności będzie miało negatywny wpływ na rozwój polskiej gospodarki. Z jednej strony malała będzie podaż pracy, jednego z czynników produkcji, a także podaż nowych pomysłów, które napędzają wzrost produktywności. Z drugiej zaś strony rosły będą publiczne wydatki na emerytury i opiekę zdrowotną, ograniczając budżet na cele rozwojowe.

Konsekwencjom starzenia się ludności poświęcona jest tegoroczna edycja "Transition Report", flagowej publikacji EBOR-u.

W krajach Europy i Kaukazu, w których zaangażowany jest EBOR, w latach 2024-2050 starzenie się ludności będzie obniżało roczną stopę wzrostu PKB per capita średnio o 0,36 pkt proc. W Polsce jednak, jak szacują ekonomiści z londyńskiej instytucji, ten efekt będzie silniejszy, sięgnie niemal 0,5 pkt proc. To oznacza, że skumulowany wzrost realnego (liczonego w cenach stałych) PKB na mieszkańca Polski w perspektywie tych 25 lat będzie o 25 proc. mniejszy niż byłby, gdyby struktura wieku ludności była stabilna. Tylko w czterech krajach z tej grupy - w Bośni i Hercegowinie, Grecji, Słowenii i Słowacji - demografia będzie jeszcze silniejszym hamulcem.

Ekonomiści z EBOR-u wskazują, że wiele państw usiłuje przeciwdziałać starzeniu się ludności, prowadząc politykę pronatalistyczną (sprzyjającą dzietności). Problem w tym, że jeśli w ogóle przyniesie ona efekty, to dopiero za dwie dekady. Co więcej, skuteczność tej polityki jak dotąd była umiarkowana. Jest więc wątpliwe, aby rządom udało się zwiększyć współczynniki dzietności o około 0,5 pkt proc., co w większości krajów, w których działa EBOR, wystarczyłoby, aby zatrzymać starzenie się ludności po 2050 r.

Istnieją jednak inne sposoby na złagodzenie gospodarczych konsekwencji zmian demograficznych. - Demografia to nie przeznaczenie. Wczesne i dobrze komunikowane reformy - od dostosowań systemu emerytalnego i ram migracyjnych, po wsparcie dla zdrowego starzenia się, inwestycje w miejsca pracy przyjazne osobom starszym oraz wdrażanie sztucznej inteligencji - mogą złagodzić presję demograficzną i kształtować długoterminowy dobrobyt - przekonuje prof. Javorcik.

Zastrzega jednak, że wykorzystanie tych instrumentów nie jest łatwe właśnie dlatego, że starzenie się ludności oddziałuje też na politykę.

Z prognoz EBOR-u wynika, że jeśli wskaźniki zatrudnienia w Polsce w każdej grupie wieku pozostałyby na aktualnym poziomie, to w 2050 r. pracowałoby zaledwie 47,8 proc. populacji kraju - o 9 pkt proc. mniej niż w 2023 r. Jednocześnie, aktywizacja zawodowa kobiet oraz osób w wieku emerytalnym pozwoliłaby w ocenie EBOR-u ograniczyć spadek wskaźnika zatrudnienia do zaledwie 2,6 pkt proc. To oznacza, że wynosiłby on w 2050 r. 54,2 proc. w porównaniu do 56,8 proc. w 2023 r. Wymagałoby to zapewne zrównania wieku emerytalnego mężczyzn i kobiet. To zaś jest obecnie w Polsce tematem tabu.

Innym sposobem na osłabienie negatywnych konsekwencji starzenia się ludności jest większe otwarcie na imigrację. Dowodów na to nie trzeba daleko szukać. Już w ostatnich latach napływ cudzoziemców ratował polski rynek pracy. - W ciągu ostatniej dekady liczba pracujących Polaków zmalała o 200 tys. Jednocześnie liczba Ukraińców pracujących w Polsce zwiększyła się o 800 tys. W prognozach z 2019 r. nie doceniliśmy skali imigracji - mówił w niedawnym wywiadzie dla money.pl ekonomista z MFW Geoff Gottlieb, tłumacząc, dlaczego polska gospodarka nie straciła impetu pomimo serii kryzysów z ostatnich lat.

Ale skala imigracji, która byłaby potrzebna w Polsce, aby utrzymać udział osób w wieku w populacji na obecnym poziomie, okazałaby się prawdopodobnie społecznie nieakceptowalna - nawet przy założeniu, że bylibyśmy w stanie przyciągnąć tylu cudzoziemców.

Ekonomiści z EBOR-u szacują, że aby udział osób w wieku 15-64 lata w populacji Polski pozostał na dzisiejszym poziomie, do 2050 r. stopa imigracji netto musiałby wynosić 0,76 proc. populacji z 2023 r. Inaczej mówiąc, w ciągu ćwierćwiecza liczba imigrantów w Polsce musiałaby się zwiększyć o około 7,9 mln. I to przy założeniu, że cudzoziemcy przyjeżdżaliby nad Wisłę tylko do pracy i nie zakładali tutaj rodzin. Gdyby ich dzietność była taka sama jak wśród obywateli Polski, to stopa imigracji netto do 2050 r. musiałaby sięgać aż 1,14 proc. populacji z 2023 r. (wynika to z faktu, że imigranci bez dzieci powiększają tylko liczbę osób w wieku produkcyjnym, a imigranci z dziećmi powiększają też populację osób w wieku przedprodukcyjnym).

Dla porównania, w latach 2011-2019 stopa imigracji netto w Niemczech oraz w USA oscylowała wokół 0,6 proc. populacji z 2010 r. Autorzy raportu podkreślają więc, że w krajach EBOR trudno byłoby zaprojektować politykę imigracyjną, która pozwalałaby bez wywoływania napięć społecznych przyjmować taki potok cudzoziemców.

Pewne nadzieje na złagodzenie konsekwencji starzenia się ludności wiązać można również z postępem technologicznym, w tym rozwojem sztucznej inteligencji. Ale i to nie będzie prawdopodobnie cudownym remedium na demograficzne problemy. - Nowe technologie są obiecujące, ale nie skompensują w całości kurczącej się siły roboczej. Presja demograficzna jest silna i będzie mocno ciążyła wzrostowi gospodarczemu i standardom życia, o ile rządy nie będą jej przeciwdziałały mądrą polityką - podsumowuje prof. Javorcik.

Jak podkreśla, żaden z instrumentów łagodzących skutki starzenia się ludności nie zadziała w oderwaniu od pozostałych. Mądra polityka oznacza więc politykę kompleksową.

Grzegorz Siemionczyk, główny analityk money.pl