Jeden z najpoważniejszych kryzysów. "Grenlandia staje się pretekstem" [OPINIA]

Spór o Grenlandię przestał być dyplomatyczną osobliwością i urósł do rangi jednego z najpoważniejszych kryzysów w relacjach transatlantyckich od zakończenia zimnej wojny. Eskalacja retoryki administracji Donalda Trumpa – od żądań sprzedaży Grenlandii po cła – i sugestie użycia siły, jest zarzewiem podziału w Unii, który dla USA może być korzystny, ale też sygnalizuje, że Ameryka nie potrzebuje wszystkich sojuszników.

Zapowiedź nałożenia dodatkowych ceł na osiem państw europejskich, w wysokości 10 proc. od lutego i 25 proc. od czerwca, oznacza faktyczne wznowienie wojny handlowej między USA a UE.

Tym razem jednak cła nie są narzędziem korekty bilansów handlowych, lecz instrumentem nacisku geopolitycznego. Grenlandia staje się pretekstem, a cła środkiem wymuszenia decyzji suwerennego państwa.

Makroekonomiczne skutki takich działań są relatywnie dobrze znane: szacunki wskazują, że trwałe cła na poziomie 25 proc. mogłyby obniżyć tempo wzrostu PKB UE o ok. 0,2 pkt proc. Jednak realny koszt jest wyższy i trudniejszy do zmierzenia – to narastająca niepewność inwestycyjna, skracanie horyzontu decyzyjnego firm oraz stopniowa dywersyfikacja handlu z dala od rynku amerykańskiego.

Już w 2025 roku udział USA w eksporcie UE spadł z 21 proc. do 18 proc., co sugeruje strukturalną zmianę zachowań eksporterów. Jednocześnie jednolity rynek UE umożliwia omijanie ceł przez państwa trzecie, co podważa ich skuteczność i dodatkowo zniekształca handel. Oznacza to, że straty gospodarcze będą realne.

Administracja Trumpa opiera zapowiedziane cła na ustawie IEEPA (International Emergency Economic Powers Act), co otwiera nowy front prawny. Sąd Najwyższy USA rozpatruje obecnie legalność wcześniejszych ceł wprowadzonych w oparciu o tę ustawę.

Negatywne rozstrzygnięcie mogłoby unieważnić także nowe dekrety prezydenta i zmusić Biały Dom do szukania innych instrumentów – bardziej czasochłonnych i politycznie kosztownych.

Równolegle, w kontrze do działań Trumpa, narasta presja polityczna. W Kongresie USA złożono ponadpartyjne projekty ustaw zakazujące finansowania jakichkolwiek działań militarnych przeciwko sojusznikom z NATO, w tym Danii.

Co istotne, poparcie społeczne dla aneksji Grenlandii w USA jest marginalne, a część senatorów otwarcie deklaruje gotowość do przyjęcia ustaw z większością odporną na prezydenckie weto.

Po stronie europejskiej rośnie determinacja do użycia instrumentów, które dotąd pozostawały jedynie w sferze deklaracji. Anti-Coercion Instrument (ACI) – instrument przeciwdziałania przymusowi gospodarczemu UE, nazywany handlową "bazooką" (na razie na 93 mld dol. eksportu z USA) – po raz pierwszy jest traktowany jako realna opcja, a nie tylko straszak. Oznacza to jakościową zmianę w podejściu Europy do relacji z USA.

Najbardziej destrukcyjnym wymiarem konfliktu jest jego wpływ na bezpieczeństwo transatlantyckie. Grenlandia ma realne znaczenie strategiczne dla USA, od projekcji siły w Arktyce po systemy wczesnego ostrzegania.

Eskalacja ma więc charakter polityczny, nie strategiczny. Odpowiedzią Europy jest wzmacnianie obecności wojskowej na Grenlandii przez Danię i innych członków NATO (dodajmy raczej symboliczne, bo na Grenlandii mieszka 57 tys. ludzi).

Choć siły te nie byłyby w stanie odeprzeć hipotetycznej interwencji USA, skutecznie eliminują scenariusz "bezbolesnej" okupacji arktycznej wyspy i pełnią funkcję odstraszającą.

Suwerenność Grenlandii nie będzie oznaczać, że zostanie kolejnym stanem USA. Retoryka administracji Trumpa, odwołująca się do siły, presji i "historycznej konieczności", przywołuje przedwojenny model ekspansji terytorialnej przez wojny i zakupy terytoriów. To zderza się nie tylko z prawem międzynarodowym, lecz także z zasadą samostanowienia Grenlandczyków.

Ani Dania, ani władze Grenlandii nie wykazują najmniejszego zainteresowania sprzedażą wyspy. Pojawia się również wątek jej potencjalnej niepodległości. Taki scenariusz, choć realny w długim horyzoncie, rodzi pytania o bezpieczeństwo nowego państwa. Bez gwarancji sojuszniczych Grenlandia stałaby się strategicznie podatna. Paradoksalnie więc presja USA może przyspieszyć rozwiązania, które wcale nie prowadzą do amerykańskiej kontroli, lecz do internacjonalizacji jej bezpieczeństwa w ramach NATO.

Historia polityki Trumpa pokazuje, że skrajne stanowiska często pełnią funkcję punktu wyjścia do renegocjacji celów. Tak było w NATO, gdzie presja doprowadziła do zobowiązań dotyczących wydatków obronnych na poziomie 5 proc. PKB, których poprzednie administracje nie potrafiły uzyskać. Podobna ścieżka jest możliwa także w przypadku Grenlandii.

Rozwiązaniem mogłoby być symboliczne "nowe otwarcie" Porozumienia Obronnego z 1951 roku, wzmocnienie obecności NATO w Arktyce oraz większy udział europejskich sojuszników i Kanady w bezpieczeństwie regionu. Trump mógłby ogłosić sukces, twierdząc, że jego presja przyniosła efekty, bez realnej zmiany statusu Grenlandii.

Porozumienie w sprawie Grenlandii pozostaje możliwe i leży w interesie wszystkich stron. Presja ze strony Kongresu USA oraz europejskich sojuszników może skłonić administrację Donalda Trumpa do redefinicji celów i ogłoszenia sukcesu w formule współpracy, a nie konfrontacji.

Przykład wymuszenia zwiększenia wydatków obronnych w NATO pokazuje, że nawet twarda, często konfrontacyjna retoryka bywa przekuwana w realne i trwałe rezultaty. Aneksja oparta na groźbach lub użyciu siły oznaczałaby ogromne koszty polityczne i strategiczne oraz trwałe podważenie zaufania w świecie zachodnim. W sumie trudno wyobrazić sobie, co byłoby dalej. Europa mogłaby zrezygnować z NATO wiedząc, że litera traktatu na podstawie, którego został oparty jest martwa.

Wzmocnienie bezpieczeństwa Arktyki, przy większym zaangażowaniu Europy, może sprawić, że NATO i relacje transatlantyckie wyjdą z tego kryzysu osłabione, ale nadal funkcjonalne i zdolne do odbudowy.

Rozpoczynające się Forum Ekonomiczne w Davos stworzy okazję do bezpośrednich rozmów Donalda Trumpa z europejskimi liderami, choć szybkie rozwiązanie kryzysu wydaje się mało prawdopodobne.

Trzeba pamiętać, że jednym z kluczowych powodów obecnej eskalacji jest ograniczona skuteczność polityki wewnętrznej prezydenta USA, co zmniejsza szanse Partii Republikańskiej w nadchodzących wyborach do Kongresu. W tej sytuacji administracja Trumpa poszukuje politycznych "zwycięstw" na arenie międzynarodowej. Problem w tym, że Amerykanie chyba nie kochają Grenlandii tak jak Trump.

Piotr Arak, główny ekonomista VeloBanku, senior fellow Atlantic Council