8 mld euro odszkodowań za loty. Szef IATA: "To pasażerowie płacą"

Bezskuteczne próby przeprowadzenia reformy praw pasażerów w UE podjęto już ponad 10 lat. Dopiero polska prezydencja w Radzie UE ponownie "odkurzyła" ten temat i wypchnęła dalej projekt zmian w przepisach, zakładający m.in. ograniczenie prawa do odszkodowania dzięki podniesieniu progu opóźnienia z trzech do nawet sześciu godzin. W styczniu Parlament Europejski powiedział "nie" ograniczaniu praw pasażerów, a nawet zaproponował nowe – jak prawo do bezpłatnej walizki kabinowej w cenie biletu. "Nie" propozycjom zmian powiedziała Rada Europejska.

Cały system opiera się na rozporządzeniu EU261 z 2004 r., a także późniejszym orzecznictwie sądów powszechnych i Trybunału Sprawiedliwości UE. I to właśnie ta "nadbudowa" do krótkiego aktu prawnego w ocenie linii lotniczych stanowi problem.

– Główny problem, jaki mam z tym zagadnieniem to fakt, że to, co przewidywano w 2004 r. i to, co mamy dzisiaj, to dwie zupełnie różne rzeczy. Rozporządzenie nie było wtedy interpretowane tak, jak jest interpretowane obecnie. Największym błędem było oparcie decyzji na anegdotach, a nie na danych. I tak zostało do teraz – stwierdza Willie Walsh, dyrektor generalny Międzynarodowego Zrzeszenia Przewoźników Powietrznych IATA, w odpowiedzi na pytanie money.pl podczas spotkania z europejskimi dziennikarzami.

W pierwotnym brzmieniu rozporządzenie EU261/2004 przewidywało odszkodowanie za odmowę przyjęcia na pokład i odwołanie lotu, ale nie przyznawało go wprost za samo opóźnienie. Zmieniło się to w 2009 r. w wyniku przełomowego orzeczenia TSUE, który uznał, że pasażerowie lotów opóźnionych o co najmniej trzy godziny znajdują się w podobnej sytuacji jak ci, których lot odwołano.

Kilkukrotnie podczas dorocznych zgromadzeń IATA w minionych latach Walsh o obecnym kształcie unijnego systemu odszkodowań mówił, że to "potwór" stworzony przez UE i sądy, "koszmar", a nawet "zaraza". TSUE wydał ponad 200 orzeczeń dotyczących interpretacji treści rozporządzenia. Bałagan jest faktem, bo dwa składy orzekające w tym samym gmachu w sprawie dwóch pasażerów tego samego lotu potrafią wydać dwa różne rozstrzygnięcia.

Dlatego Walsh uważa, że Unia ze zbyt dużą łatwością podchodzi do tworzenia nowych przepisów.

– Wystarczy, że polityk stwierdził, że podczas ostatniego lotu nie dostał filiżanki gorącej herbaty i już się pojawia chęć wprowadzenia regulacji. Nie mógł włożyć torby do schowka nad głową? Wprowadźmy regulacje. To jest problem Unii Europejskiej. Jej rozwiązaniem na wszystko są regulacje, a później zdziwienie, że UE nie jest konkurencyjna. Bo każda regulacja podnosi koszty – dodaje Walsh.

Przypomina, że celem rozporządzenia EU261/2004 było ograniczenie odwołań i opóźnień lotów. Pomstował, gdy rok temu TSUE nie uznał za "nadzwyczajną okoliczność", zwalniającą z konieczności wypłaty odszkodowań, śmierci pilota w hotelowym łóżku. Rejs linii TAP Portugal odwołano, gdy wstrząśnięta pozostała część załogi stwierdziła, że nie jest w stanie go odbyć. Trzeba było ściągnąć z Lizbony do Stuttgartu nową załogę.

IATA wielokrotnie podkreślała w ostatnich latach, że winne opóźnień i odwołań lotów w Europie są także strajki kontrolerów ruchu lotniczego, szczególnie we Francji, a także nieefektywność systemu zarządzania przestrzenią powietrzną. Lecz to nie agencje żeglugi powietrznej płacą odszkodowania.

– Chciałbym wierzyć, że Unia Europejska zacznie od nowa i zastanowi się, co próbuje naprawić, a potem jak to zrobić. Bo problem, który zidentyfikowała, nie został rozwiązany. Linie lotnicze wypłacają rocznie 8 mld euro odszkodowań z tytułu EU261/2004. Ale ostatecznie to pasażerowie za to płacą (w cenach biletów – przyp. red.), bo branża lotnicza nie jest w stanie pokryć 8 mld euro dodatkowych kosztów – przekonuje szef IATA.

Podczas AGM i World Air Transport Symposium w Rio de Janeiro organizacja ta nazwała unijne rozporządzenie "odwróconym Robin Hoodem", oceniając, że 99 proc. pasażerów jest niesprawiedliwie obciążanych dodatkowymi kosztami w celu wypłaty rekompensat 1 proc. podróżnym dotkniętym opóźnieniami.

Jak Willie Walsh chciałby zatem przekonać pasażerów, że ograniczenie lub pozbawienie prawa do odszkodowania za opóźnienie po 3 godz. lotu leży w interesie podróżnych, a nie wyłącznie linii lotniczych?

Przypomnijmy, że na mocy obecnie obowiązujących przepisów EU261/2004, w przypadku odwołania rejsu, odmowy wejścia na pokład lub dużego opóźnienia pasażer ma prawo do opieki (posiłki, nocleg, transport) oraz – przy spełnieniu warunków – odszkodowania w wysokości od 250 do 600 euro.

Jak wspomnieliśmy wcześniej, w kontekście reformy systemu ochrony praw pasażerów trwają jeszcze negocjacje między Radą UE i Parlamentem Europejskim. Rada opowiada się m.in. za podniesieniem progów opóźnienia uprawniających do odszkodowania (4 godziny dla części lotów i 6 godzin dla dłuższych tras), podczas gdy Parlament chce utrzymać obecny próg 3 godzin. Obie instytucje popierają także doprecyzowanie obowiązków informacyjnych linii wobec pasażerów, procedur składania reklamacji i części nowych praw pasażerskich.

Formalnie Rada odrzuciła w marcu 2026 r. stanowisko Parlamentu, co rozpoczęło procedurę pojednawczą (Conciliation Committee), czyli formalne negocjacje między obiema instytucjami. Impas spowodował, że kwestia reformy stanęła 8 czerwca w Luksemburgu podczas spotkania ministrów ds. transportu. – To była najbardziej gorąca dyskusja, chociaż nie był to oficjalny punkt porządku obrad – stwierdził Dariusz Klimczak, minister infrastruktury, cytowany przez PAP.

Wyraził przekonanie, że do 15 czerwca negocjatorom uda się osiągnąć porozumienie, a także zachować równowagę pomiędzy jasnymi prawami pasażerów i zapewnieniem stabilności prawnej dla linii lotniczych, które obecnie funkcjonują w "bardzo zmiennych geopolitycznie warunkach i boją się kolejnych nowych kosztów".

– Nie chcielibyśmy, aby wysokość odszkodowania windowała potem ceny biletów czy wpływała na stabilność funkcjonowania linii lotniczych, w tym polskiego LOT-u – powiedział Klimczak.

Marcin Walków, dziennikarz i wydawca money.pl, z Rio de Janeiro