Kto utrzymuje polskie państwo? Podatki spadają na biednych [ANALIZA]

W reakcji na aferę dotyczącą zarobków młodego lekarza, a przy okazji radnego Koalicji Obywatelskiej, rząd przygotował ustawę (przyjętą już przez Sejm), która pozwoli monitorować całkowite dochody medyków pracujących w kilku miejscach.

Takie dane, jak przyznał w czwartek na antenie TVP Info rzecznik rządu Adam Szłapka, mogą stanowić podstawę do dalszych kroków ograniczających zarobki w ochronie zdrowia. Na stole są m.in. propozycje Lewicy, która współtworzy rządzącą koalicję: wprowadzenie limitu wynagrodzeń lekarzy w publicznych placówkach oraz zakaz łączenia takiej pracy z prywatną praktyką.

Żaden z tych pomysłów nie będzie jednak odpowiedzią na znacznie szerszy problem, który obnażyła sprawa Dawida Kacprzyka. Oburzenie opinii publicznej, że ten młody lekarz bez specjalizacji zdołał zarobić w ciągu roku 1,6 mln zł, wynika przede wszystkim z podejrzeń, że było to możliwe dzięki oszustwom i politycznym koneksjom. Gdyby chodziło o wybitnego i doświadczonego specjalistę, ta kwota nie robiłaby tak dużego wrażenia.

Nadal bulwersowałoby natomiast co innego: to, że tak wysokie zarobki lekarza były obciążone podatkami i składkami w mniejszym stopniu niż płaca minimalna. Kacprzyk, który prowadził działalność gospodarczą, od swoich przychodów prawdopodobnie odprowadził tylko 14 proc. podatku i 1 proc. z tytułu składki zdrowotnej. Nie wiadomo, jakie były jego składki na ubezpieczenia społeczne, ale teoretycznie mogło to być zaledwie 0,5 proc. przychodu. Jego całkowity klin podatkowy – stosunek wszystkich obciążeń do przychodów – mógł więc być w okolicy 15 proc.

Dla porównania: dla zatrudnionego w szpitalu na umowę o pracę woźnego, który otrzymuje wynagrodzenie minimalne (w 2025 r. było to 3511 zł netto), klin podatkowy – w tym przypadku ogół obciążeń podatkowych i składkowych w stosunku do kosztu pracodawcy – wynosiłby około 38 proc. Dla zatrudnionej w tym samym szpitalu pielęgniarki, która zarabia 8 tys. zł netto, sięgałby 41 proc., a dla lekarza z wynagrodzeniem netto na poziomie 15 tys. zł – nieco ponad 48 proc. Przy jeszcze wyższej płacy na umowę o pracę, klin podatkowy byłby już nieco mniejszy – ze względu na zwolnienie przychodów przewyższających 30-krotność przeciętnego wynagrodzenia brutto ze składek na ubezpieczenia społeczne – ale nadal radykalnie wyższy niż w przypadku lekarza samozatrudnionego.

To luźne powiązanie obciążeń podatkowych i składkowych z poziomem dochodów nie dotyczy jednak tylko lekarzy. Przeciwnie. To przypadłość całego polskiego systemu fiskalnego, która przybiera na sile. Podatki i składki zamiast niwelować nierówności dochodowe i majątkowe, często je pogłębiają.

O jednej z przyczyn tej tendencji niedawno w money.pl pisaliśmy: to duża dysproporcja między obciążeniami pracowników najemnych i osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą (JDG), w szczególności tych, które rozliczają się na zasadzie ryczałtowej (stawki tego ryczałtu, w zależności od rodzaju działalności, wynoszą od 2 do 17 proc. przychodu). Skokowy wzrost obciążeń podatkowych dochodów z umów o pracę, gdy przekroczą drugi próg (120 tys. zł brutto), w połączeniu z brakiem barier dla zakładania JDG sprawia, że samozatrudnienie jest coraz bardziej powszechnym wyborem osób o wysokich zarobkach.

– Zróżnicowanie zasad podatkowych według formy prawnej aktywności ekonomicznej, a nie według zdolności płatniczej (czyli dochodu – red.), jest naruszeniem zasady równego traktowania obywateli jeszcze jaskrawszym niż progresja podatkowa. Ta sama ekonomicznie praca jest opodatkowana radykalnie różnie, co znaczy, że państwo nie opodatkowuje dochodu, lecz etykietę – zauważył we wpisie na X dr Maciej Bukowski, prezes think-tanku WiseEuropa, odnosząc się do dyskusji, którą wywołał wspomniany artykuł.

To, że preferencje podatkowe dla samozatrudnionych – które w zamyśle ustawodawców miały wspierać przedsiębiorczość – stały się furtką pozwalającą unikać podatków od wysokich dochodów, coraz wyraźniej widać w statystykach.

Według Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności, poza rolnictwem liczba pracujących na własny rachunek – czyli samozatrudnionych, którzy nie są pracodawcami – od kilkunastu lat niemal nieprzerwanie rośnie (uwzględnienie rolnictwa zaburza obraz, ponieważ w BAEL indywidualni rolnicy, których liczba stale się kurczy, zaliczani są do pracujących na własny rachunek). Trend stał się nawet bardziej jaskrawy w ostatnich latach, gdy pod wpływem sytuacji demograficznej ogół pracujących poza rolnictwem praktycznie stanął w miejscu. Liczba niezatrudniających nikogo jednoosobowych działalności od 2022 r. zaczęła rosnąć nawet szybciej, co łatwo powiązać ze zmianami przepisów wprowadzonych w ramach Polskiego Ładu.

Skąd wiadomo, że nie jest to przejaw rozkwitu przedsiębiorczości nad Wisłą? Bo liczba samozatrudnionych, którzy są pracodawcami, osiągnęła szczyt w 2021 r. i od tego czasu maleje. W 2025 r. była już o 3,2 proc. mniejsza niż cztery lata wcześniej. W tym samym okresie liczba pracowników najemnych zwiększyła się o 1,3 proc., a liczba pracujących na własny rachunek – o 18 proc. W rezultacie ta kategoria pracujących w ubiegłym roku stanowiła w Polsce już 10,4 proc. ogółu, w porównaniu do 9 proc. w 2021 r. i mniej niż 8 proc. przed 2016 r. Dla porównania: w całej UE udział samozatrudnionych bez pracowników utrzymuje się stale tuż powyżej 8 proc.

Przyspieszenie widoczne w następstwie Polskiego Ładu to efekt zmian, które zwiększyły atrakcyjność ryczałtowego rozliczania działalności gospodarczej. W przypadku takich JDG składka na NFZ jest wyrażona kwotowo – a nie procentowo – i ma tylko trzy progi. Najwyższy to obecnie niespełna 1500 zł miesięcznie. Samozatrudnieni, którzy płacą podatek liniowy (19 proc.), odprowadzają składkę w wysokości 4,9 proc. dochodu, a rozliczający się według skali – 9 proc. Dodatkowo, Polski Ład wprowadził niższe stawki podatku od niektórych typów działalności.

Dla popularności ryczałtowej formy samozatrudnienia wśród najlepiej zarabiających osób nie bez znaczenia jest też to, że dochody z takiej działalności są zwolnione z tzw. daniny solidarnościowej. To dodatkowy podatek w wysokości 4 proc. od dochodów powyżej 1 mln zł, pomyślany jako źródło finansowania Solidarnościowego Funduszu Wsparcia Osób Niepełnosprawnych. Rząd Mateusza Morawieckiego wprowadził tę daninę z początkiem 2019 r. w reakcji na protesty opiekunów osób z niepełnosprawnościami, domagających się większego wsparcia.

W pierwszych latach wpływy z tego podatku rosły nawet szybciej niż zakładał rząd, co świadczyło o bogaceniu się Polaków. Polski Ład ten trend odwrócił. W 2025 r. dochody budżetowe z daniny solidarnościowej trzeci raz z rzędu zmalały i drugi raz rzędu okazały się niższe od przewidywań ministra finansów. Wyniosły nieco ponad 1,9 mld zł, czyli o 31 proc. mniej niż w rekordowym pod tym względem 2022 r. i o 20 proc. mniej niż zapisano w ustawie budżetowej. Podatek ten odprowadziło około 38 tys. osób, o 7 tys. mniej niż trzy lata wcześniej, choć w tym czasie liczba Polaków osiągających co najmniej milion zł dochodu bez wątpienia wzrosła. Skąd to wiadomo?

Badania Budżetów Gospodarstw Domowych, w których najlepiej sytuowane osoby są niedoreprezentowane, wskazują, że w tym okresie przeciętny dochód do dyspozycji na osobę w gospodarstwach utrzymujących się głównie z pracy na własny rachunek zwiększył się nominalnie o 53 proc. (a w gospodarstwach domowych pracowników najemnych – o 47 proc.). Ponieważ był to w dużym stopniu efekt wzrostu cen w całej gospodarce, nie ma powodu, by sądzić, że najwyższe dochody zmieniały się inaczej niż niższe.

Powszechność samozatrudnienia nie jest jedynym źródłem tego, że polski system podatkowo-składkowy ulgowo traktuje osoby o najwyższych dochodach. Niską progresywnością – a w pewnych przypadkach nawet degresywnością – charakteryzują się nawet obciążenia samych tylko pracowników najemnych.

Klin podatkowy (przypomnijmy: udział podatków i składek w całkowitym koszcie pracodawcy) w Polsce w przypadku rozliczającego się samodzielnie pracownika, który otrzymuje przeciętne wynagrodzenie, wynosił w minionym roku 35 proc. To wynik zbieżny ze średnią dla państw członkowskich Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD). Polska wyróżnia się jednak tym, że wyjątkowo małą część tego klina (niespełna 6 pkt proc.) stanowią podatki dochodowe, a wyjątkowo dużą (29 pkt proc.) – składki.

To jeden z powodów, dla których klin ten w niewielkim stopniu zależy od dochodów. Przykładowo: dla rozliczającej się samodzielnie osoby w 2025 r. wynosił on 33,4 proc. przy wynagrodzeniu na poziomie 67 proc. średniej krajowej, a 39,2 proc. – przy wynagrodzeniu na poziomie 167 proc. średniej. Przy jeszcze wyższych wynagrodzeniach klin się zwiększa do maksymalnie 49 proc., ale w pewnym momencie zaczyna znów maleć. To konsekwencja tego, że wysokość drugiego progu (120 tys. zł brutto), powyżej którego dochód obciążony jest 32-proc. stawką PIT, rozbiegła się ze wspomnianym limitem 30-krotności (282,6 tys. zł brutto), którego przekroczenie zawiesza płatności składek na ubezpieczenia społeczne.

Ostatecznie różnica między klinem podatkowym osób o niskich dochodach (50 proc. średniej) a bardzo wysokich dochodach (500 proc. średniej) należy w Polsce do najniższych wśród wszystkich państw OECD. Co więcej, polski system mocno premiuje gospodarstwa domowe wychowujące dzieci, oferując im ulgi podatkowe i niezależne od dochodu świadczenie 800+, które w rachunkach OECD pomniejszają obciążenia. To sprawia, że klin podatkowy małżeństw, w których obie osoby uzyskują wysokie dochody, jest często mniejszy niż samodzielnej i bezdzietnej osoby o niskich dochodach.

Preferencyjne traktowanie rodzin z dziećmi, choć łatwo je uzasadnić, jest przejawem tego samego zjawiska co ulgowe traktowanie samozatrudnionych. Zróżnicowanie obciążeń podatkowo-składkowych w Polsce w większym stopniu zależy od formy prawnej świadczenia pracy i od stanu cywilnego podatników niż od poziomu dochodów.

Istnieją jeszcze inne czynniki, które sprawiają, że Polska może uchodzić za kraj przyjazny dla osób o wysokich zarobkach. Jednym z nich jest stosunkowo niska i stała stawka podatku od zysków kapitałowych (19 proc.), które osiągają przede wszystkim osoby dobrze sytuowane. To, że najwyższa stawka opodatkowania takich dochodów jest niższa niż maksymalna stawka opodatkowania dochodów z pracy (32 proc.), nie jest wprawdzie niczym nadzwyczajnym. W krajach OECD to raczej norma niż wyjątek. Na ogół jednak różnica jest mniejsza niż nad Wisłą, a podatki od zysków kapitałowych są często progresywne (stawki rosną wraz z dochodami). Polska konstrukcja tego podatku sprawia, że jego znaczenie dla budżetu państwa jest znikome. Odpowiada on za około 0,7 proc. całkowitych dochodów podatkowych sektora finansów publicznych, w porównaniu do 2,7 proc. średnio w UE.

Nad Wisłą brakuje też typowych podatków majątkowych. Opodatkowane są wprawdzie nieruchomości, ale bez związku z ich wartością, tylko z powierzchnią. To sprawia, że podatek ten jest degresywny: w mniejszym stopniu (w proporcji do wartości) obciąża właścicieli luksusowych apartamentów niż zwykłych mieszkań o tej samej wielkości. Regularnie wytykają to polskim władzom Międzynarodowy Fundusz Walutowy oraz OECD, dostrzegając w progresywnym podatku katastralnym – naliczanym od wartości nieruchomości, z możliwością zwolnienia miejsca faktycznego zamieszkania – jeden z najłatwiejszych sposobów na zwiększenie wpływów do budżetu.

MFW przy okazji zwraca uwagę na to, że opodatkowanie przychodów z najmu mieszkań (8,5 proc. do 100 tys. zł i 12,5 proc. powyżej tego progu) jest wyraźnie niższe niż opodatkowanie zysków kapitałowych, choć i to drugie jest – jak wspomnieliśmy – niewysokie. To, jak zauważają ekonomiści waszyngtońskiej instytucji, zachęca zamożnych Polaków do inwestowania w nieruchomości zamiast w aktywa finansowe.

Ankieta money.pl wśród ekspertów – uczestników "Ringu ekonomicznego" sprzed roku wskazywała, że większość ekonomistów (58 proc.) byłaby skłonna poprzeć wprowadzenie w Polsce jakiejś formy podatku majątkowego, przy czym największą aprobatą cieszył się właśnie podatek katastralny. Nie zniechęcałby on bowiem do akumulacji kapitału i nie stwarzałby ryzyka, że zamożni Polacy przenosiliby swoje aktywa za granicę. Pomógłby za to zatrzymać zauważalny w ostatnich latach wzrost nierówności majątkowych. Z danych WID (World Inequality Database) wynika, że obecnie 1 proc. najbardziej majętnych osób jest w posiadaniu około 30 proc. całkowitego majątku netto Polaków. Dekadę temu ten udział wynosił około 25 proc.

Jeszcze innym aspektem polskiego systemu podatkowego, który sprawia, że nieproporcjonalnie obciąża on osoby o niskich dochodach, jest duże znaczenie VAT-u dla budżetu państwa. Podatek ten odpowiada nad Wisłą za niemal 22 proc. ogółu dochodów podatkowych, w porównaniu do 18 proc. średnio w UE. Tymczasem VAT, obciążający konsumpcję, jest podatkiem degresywnym: w proporcji do dochodów więcej płacą go gospodarstwa gorzej sytuowane, które większą część swojego budżetu przeznaczają na konsumpcję, a mniejszą – na oszczędności.