UE coraz bliżej wojny handlowej z Chinami. Jaką broń ma w arsenale Bruksela?

Poniższa analiza jest wprowadzeniem do drugiej rundy 23. edycji "Ringu ekonomicznego" money.pl. To format dyskusji na ważne, ale kontrowersyjne tematy społeczne i ekonomiczne. Tym razem tematem przewodnim jest rosnący import UE z Chin. Zastanawiamy się, czy stanowi to zagrożenie dla europejskiej gospodarki oraz czy i jak Bruksela powinna temu przeciwdziałać. Równolegle z tym tekstem publikujemy dwugłos prof. Jana Hagemejera, prezesa think-tanku CASE oraz dra Konrada Popławskiego z Ośrodka Studiów Wschodnich. Wcześniej głos w tej dyskusji zabrali prof. Piotr Dominiak i dr. hab. Joanna Wolszczak-Derlacz, ekonomiści związani z gdańskimi uczelniami, oraz dr Wojciech Paczos, pracownik naukowy Uniwersytetu w Cardiff oraz Instytutu Nauk Ekonomicznych Polskiej Akademii Nauk.

Wymiana handlowa Chin z UE to gra o sumie dodatniej, czyli taka, na której obie strony korzystają – zapewniała na konferencji prasowej pod koniec maja rzeczniczka chińskiego MSZ Mao Ning. Podkreślała, że Chiny nie dążą celowo do nadwyżki w handlu towarowym z UE, a ogół stosunków handlowych – z uwzględnieniem usług i kapitału – jest dużo bardziej zrównoważony.

Było to w przeddzień posiedzenia Komisji Europejskiej poświęconego rosnącej nadwyżce Chin w handlu z UE. Jego wyniki wskazują, że stanowisko Pekinu ma w Europie coraz mniej zwolenników. W komunikacie podsumowującym spotkanie KE napisała, że "obecny stan relacji handlowo-inwestycyjnych nie jest do utrzymania" oraz że potrzebna będzie "bardziej solidna i spójna odpowiedź".

Chińskie MSZ zareagowało ostrzeżeniem, że jakiekolwiek jednostronne działania Brukseli wycelowane w import z Chin spotkają się ze "zdecydowaną odpowiedzią" Pekinu. W kolejnych dniach napięcia w stosunkach handlowych UE z Chinami jeszcze narastały. W tym tygodniu dziennik "Financial Times" poinformował, że chińscy dyplomaci z niewielkim wyprzedzeniem odwołali dwa zaplanowane na czerwiec spotkania wysokiego szczebla z przedstawicielami UE. To sygnał przed zaplanowanym na najbliższy czwartek posiedzeniem Rady Europejskiej, które poświęcone będzie m.in. kwestii "konkurencyjności i globalnych wyzwań gospodarczych", że Pekinowi nie podoba się kierunek, w jakim zmierza unijna debata na temat polityki handlowej wobec Chin.

Deficyt UE w handlu towarowym z Chinami w 2025 r. sięgnął około 360 mld euro, w porównaniu do 312 mld euro rok wcześniej. Kraje UE sprowadziły z Państwa Środka towary za 560 mld euro, a na tamtejszym rynku sprzedały towary warte niespełna 200 mld euro. W tym roku ta nierównowaga zwiększa się nawet szybciej niż w ubiegłym. Z danych chińskiej administracji celnej wynika, że do maja eksport Chin do UE przewyższył import o niemal 144 mld euro. To wzrost o ponad 23 proc. w porównaniu do tego samego okresu 2025 r., gdy z kolei nadwyżka Chin zwiększyła się o 22 proc. w stosunku do pierwszych pięciu miesięcy 2024 r.

W niektórych krajach UE, np. we Francji, ekspansja chińskich producentów na europejskim rynku budzi niepokój już od lat. W innych jednak, szczególnie w Niemczech, przeważał dotąd pogląd, że dostęp do tanich komponentów i materiałów z Chin jest warunkiem konkurencyjności europejskich producentów bardziej zaawansowanych towarów. Ale coraz silniejsza pozycja chińskich firm w branżach, w których dominowały koncerny znad Renu, szczególnie zaś w motoryzacji, sprawia, że i w Niemczech potrzeba zaostrzenia polityki handlowej wobec Chin jest wyraźniej dostrzegana. "Konfrontacja z Chinami z pewnością będzie kosztowna, ale im dłużej będziemy zwlekali, tym te koszty będą większe" – powiedział cytowany przez tygodnik "The Economist" przedstawiciel niemieckiego przemysłu.

Do zbliżenia poglądów unijnych liderów w sprawie polityki wobec Chin przyczynił się też głośny raport OECD z początku czerwca. Wynika z niego, że w latach 2005-2024 chińskie firmy otrzymały od władz kilkakrotnie większe wsparcie niż ich konkurencji z państw zrzeszonych w paryskiej organizacji. To, jak wyliczyli ekonomiści OECD, w niemal 60 proc. tłumaczy wzrost udziału chińskich firm w globalnym rynku towarów. Gdyby nie hojność Pekinu, wielu tamtejszych producentów czekałoby bankructwo. Nierentownych jest bowiem aż 32 proc. chińskich firm przemysłowych.

Jak UE może chronić swoje firmy przed nieuczciwą konkurencją z Chin? To pytanie zadaliśmy ekonomistom w ankiecie wprowadzającej do 23. edycji "Ringu ekonomicznego" money.pl. Wyniki tej sondy wskazują, że o porozumienie co do tego, jakich konkretnie instrumentów użyć, aby wyrównać pole rywalizacji między firmami z UE i z Chin, może być nawet trudniej niż o zgodę co do tego, że taka zmiana w polityce handlowej jest w ogóle potrzebna.

Spośród 55 ekonomistów, którzy wzięli udział w naszej ankiecie, blisko 44 proc. uważa, że aby ograniczyć import z Chin, UE powinna korzystać wyłącznie z instrumentów zgodnych z regułami Światowej Organizacji Handlu (WTO), takich jak postępowania antydumpingowe. Stanowiłoby to kontynuację dotychczasowej polityki Brukseli. Przeciwko temu podejściu opowiedziało się 49 proc. ankietowanych.

Z drugiej strony większość ekonomistów nie zgadza się z tym, że UE powinna zaostrzyć politykę handlową wobec Chin tak mocno, jak USA pod rządami Donalda Trumpa. Z tezą, że "UE powinna wprowadzić równie surowe ograniczenia importu z Chin co USA, w tym znacząco podwyższyć cła na chińskie towary", zgodziło się 27 proc. ankietowanych. Przeciwnego zdania było 56 proc. z nich.

- Skoro jesteśmy członkami WTO, to należy się stosować do obowiązujących procedur. Jeżeli tego nie będziemy robić, to druga strona też tego nie będzie robić – przekonuje prof. Andrzej Cieślik z Wydziału Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego. - Wojny handlowe niewiele dają. USA i Chiny od wielu lat taką wojnę toczą bez wyraźnych skutków. Lepiej trzymać się reguł, a ewentualne niestandardowe narzędzia stosować dopiero po rozmowach i negocjacjach. Zarówno Chiny, jak i UE mają swoje problemy strukturalne, które najlepiej rozwiązywać poprzez dialog – dodaje dr Radosław Piwowarski z Uniwersytetu Łódzkiego.

Wśród uczestników "Ringu ekonomicznego" przeważa jednak pogląd, że Chiny już dziś reguł WTO nie przestrzegają, a uparte trzymanie się ich przez UE jest przejawem naiwności.

- Niestety WTO w ostatnich latach stała się instytucją niewydolną i niedostosowaną do realiów gospodarczych XXI wieku. System rozstrzygania sporów WTO jest sparaliżowany, a procedury trwają latami. Ponadto reguły WTO były pisane dla gospodarek rynkowych, a nie dla systemu państwowego quasi-kapitalizmu z elementami socjalistycznej gospodarki centralnie sterowanej, gdzie granice między sektorem państwowym a prywatnym są niezbyt jasne. Ograniczenie się wyłącznie do WTO w sytuacji, gdy druga strona te reguły systemowo i sprytnie omija, to ekonomiczna naiwność – argumentuje Tomasz Rachwał, profesor Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie.

- UE musi posiadać i skutecznie stosować autonomiczne, szybkie narzędzia obronne, takie jak cła wyrównawcze i antysubsydyjne, aby przywracać równe warunki konkurencji dla europejskich przedsiębiorstw zanim zostaną trwale wyparte z rynku – dodaje. Jak jednak podkreśla, kopiowanie agresywnej polityki celnej USA nie jest dobrym rozwiązaniem, ponieważ gospodarka UE jest znacznie bardziej zależna od handlu międzynarodowego i globalnych łańcuchów dostaw niż gospodarka USA.

- Taka polityka uderzyłaby rykoszetem w europejskich producentów, którzy importują z Chin komponenty, a w konsekwencji także w konsumentów, co ostatecznie mogłoby prowadzić do niepokojów społecznych i bankructwa wielu firm. Cła powinny więc być nakładane precyzyjnie i tylko w takich działach przemysłu, gdzie Chiny stosują nieuczciwe subsydia, a nie jako uniwersalna bariera zaporowa dla napływu wszelkich produktów chińskich. Można jest stosować również w pewnych kluczowych działach gospodarki, uznanych za element strategicznego bezpieczeństwa na wypadek silnych konfliktów i kryzysów światowych – tłumaczy ekonomista z UEK.

- USA używają tępych narzędzi, a Unia powinna myśleć bardziej sektorowo i uderzać tam, gdzie są problemy – zgadza się dr Łukasz Rachel, wykładowca University College London. Do takich precyzyjnych instrumentów, które są dyskutowane na forum UE, zaliczyć można m.in. preferowanie w zamówieniach publicznych produktów z dużym udziałem europejskiej wartości dodanej oraz zobowiązanie firm do dywersyfikacji źródeł dostaw, aby zagwarantować bezpieczeństwo produkcji.

- Nie chodzi o to, żeby Europa ścigała się z USA na wysokość ceł. Chodzi o to, żeby przestała być naiwna – podkreśla prof. Sławomir Kalinowskiego z Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa w Polskiej Akademii Nauk. - Warto pamiętać, że UE nie może uniezależnić się od Chin samymi cłami. Musi też poszukiwać alternatyw. Umowa handlowa z Mercosurem jest krokiem w tym kierunku: więcej partnerów, więcej kierunków handlu, mniej zależności od jednego dostawcy. Europa nie może jedną ręką mówić o autonomii strategicznej, a drugą odrzucać każdą umowę, która tę autonomię może wzmacniać – dodaje, odnosząc się do porozumienia UE z krajami Ameryki Łacińskiej, która tymczasowo obowiązuje od początku maja, ale nie przestaje budzić kontrowersji. Wniosek o skierowanie tej umowy do Trybunału Sprawiedliwości UE złożył m.in. polski rząd.

Andrzej Halesiak z Towarzystwa Ekonomistów Polskich uważa z kolei, że UE w ochronie europejskiego przemysłu przed chińską konkurencją powinna iść własną drogą. - Nawet gdyby WTO funkcjonowało sprawnie, instrumenty obrony handlowej nie odpowiadają dzisiejszej rzeczywistości. Istnieje jednak kreatywna odpowiedź, która gra na rzeczywistą europejską przewagę - siłę regulacyjną – mówi.

- W świecie, w którym większość produktów – począwszy od odkurzaczy, przez telefony a na samochodach skończywszy - nafaszerowana jest elektroniką, realnym ryzykiem nie jest hardware, lecz warstwa inteligencji: oprogramowanie, które zbiera dane, komunikuje się i aktualizuje zdalnie. Zamiast blokować chiński hardware cłami, Europa może kształtować architekturę produktów – tłumaczy Halesiak.

- Kluczowym elementem jest wymóg, by integracja hardware'u z software'em odbywała się w Europie - bo to właśnie integracja buduje ekosystemy i kompetencje, których Europie brakuje. W tym scenariuszu tani hardware z Azji płynie do europejskich konsumentów, ale równocześnie wartość dodana, wiedza i kontrola zostają w Europie. Takie podejście to nie obrona przed zalewem towarów z Azji. To kształtowanie reguł gry w oparciu o to, w czym Europa jest naprawdę silna - tak, by tworzenie wartości przeniosło się na kontynent – dodaje.

Jeszcze inną receptę na poprawę bilansu handlowego UE z Chinami ma Kamil Sobolewski, główny ekonomista Pracodawców RP. - UE powinna skuteczniej konkurować z Chinami na rynku wewnętrznym i na rynkach państw trzecich, jednak na to jest kilka sposobów niż protekcjonizm. Najlepszym jest znalezienie nowych lokomotyw eksportowych: rozpoznanie potrzeb dotąd nierozpoznanych i stworzenie innowacyjnych produktów, które będą na nie odpowiedzią - tłumaczy. Według niego próba ochrony europejskich firm, które działają na straconych już rynkach, może działać antyrozwojowo.